Географиялық карталардың лабораториялық дайындау үрдісі және әдістің құрастыру мен зерттеуі



жүктеу 284.6 Kb.
Дата02.07.2016
өлшемі284.6 Kb.
Кіріспе
Картографиялау дегеніміз – жаңа карталарды құрастыру үрдісі. Оның екі түрі бар: шынайы түрдегіні суретке түсіру (натура); картаны лабораториялық жағдайда жасау.

Суретке түсіру немее түсірім (далалық картографиялау) жергілікті жердің қартографиялық құбылысын зерттеу. Әр түрлі құралдарды қолданып зерттеуші түсірім кезінде нақты фактілерді жинайды, графикалық түрде олардың кеністіктегі орнын анықтайды, сонымен қатар оларды өндеп бір жүйеге әкеледі. Ол үшін арнайы белгілерді пайдаланады, сосын жаңа географиялық картаны құрастырады. Мысалы, топограф жер бедерінің кейбір нүктелерідің биіктігін өлшейді, сосын интерполяция арқылы арасындағы

нүктелерді тауып, көрсеткіштерімен белгілейді де горизонтальдар туралы түсініктіні пайдаланып, сосын жер бедерінің суретін шығарады. Сол сияқты, басқа да карталарды сол әдіспен шығарады.

Лабораториялық жағдайда картаны дайындау - жиналған мәліметтердің өнделу негізінде немесе бұрыңғы карталардың қайта өнделуіне және жаңартылыуына негізделеді. Сонымен, географиялық карталардың лабораториялық дайындау үрдісі және әдістің құрастыру мен зерттеуі – курстың пәні болып сналады. Бұл жерде карталардың түпнұсқасын дайындау туралы айтылады немесе алғашқы экземпляры алынады да, сол арқылы карталар көбейтіледі. Қазіргі уақытта картографияда географиялық карталар туралы әр түрлі пікірлер пайда болды. Шет елдерде – карта коммуникацияның бір құралы ретінде қабылданады немее адамнан адамға ақпарат беру деген. Шынай түрде, карталар кеңістіктегі құбылыстардың образын көрсетеді, сол арқылы білім береді. Карталар арқылы олар жақсы көрінеді. Жергілікті жер туралы карталар арқылы көптеген мәліметтер алуға болады. Бірақ географиялық карталардың құндылығы тек ақпарат берумен шектелмейді. Түсіріс барысында бақылайтын фактілерді бір нақты жүйеге әкелі және өндеу – бұл картаға түсіретін құбылыстарды жаңа сапалы ғылыми түрден зерттеу деген. Сол сияқты картаның лабораториялық өнделуі мен жаңартылу мақсаты – (производные) еркін карталар дайындау, бұрыңғы карталарда көрінбеген образдарды көру. Ал, дайын карталарды талдау арқылы жаңадан білім алуға болады. Бұл – картографиялау және карталардан әртүрлі әлеуметтік-экономикалық және табиғи құбылыстардың жағдайын,

таралуын, динамикасын және кеңістіктегі байланыстарын зерттеп ғылыми білім алудың тиімді әдісі.

Картаны дұрыс құрастыру екі жағдайға байланысты:

1) картаның мақсаты негізінде оның міндеттерін дұрыс анықтау және онда

көрсетілетін құбылыстар мен үрдістерді жақсы түсіну керек;

2) картографиялық ғылым принциптері, тәртібі және нормасы бойынша үлгі

құрастыру.


2. Картаны жобалау және құрастыру, карта түпнұсқасын лабораториялық құрастыруында екі негізгі деңгейін құрайды:

1) Картаны жобалау – картаның түпнұсқасын дайындауға қажет құжаттарды жинау,

жұмысты ұйымдастыру;

2) Картаны құрастыру – картаның түпнұсқасын графикалық түрде құру. Осы әрбір саты тағыда кезеңдерге, үрдістерге бөлінеді. Жобалаудың негізгі нәтижесі – бұл картаның бағдарламасы.

Картаның бағдарламасы дегеніміз – бұл картаның мақсатын, түрін, типін, оның математикалық негізін, мазмұнын, бажалау принципін, графикалық белгілерді көрсету тәсілін және жүйесін, пайдалану тәртібін, сондай-ақ, картаның дайындау технологиясын белгілейтін құжат. Ал, техникалық және экономикалық есептермен, сметалармен т.б. толықтырылған бағдарлама – картаның жобасын құрайды.

Картаны жобалаудың ерекше саты:

1) бағдарламаның алғашқы түрін құрастыру (набросок);

2) ақпарат көздерін жинау, талдау және бағалау;

3) карта мазмұныныа кіретін картаграфиялатын аймақтың құбылыстарын

зерттеу;


4) нақты картаның бағдарламасын құрастыру.

ақпарат көздерін дайындау және өндеу карта құрастыру деңгейінде жүреді.

Картаның алғашқы түпнұсқасы тұтынушылардың талаптасырна сай келмеуі

мүмкін, сондықтан, қазіргі кезде, картаграфиялық өндірістерде екінші түпнұқасын құрастырады да оны көбейтеді. Әдеттегідей, осы картаны баспаға дайындау сатына кейбір полиграфиялық жұмыстарды қамтамасыз ететін қосымша жұмыстар кіреді.

Карта құрастыру бойынша жұмыстардың толық циклына картаны баспадан шығару саты кіреді. Бұл полиграфиялық немесе басқа да әдіспен шығарылатын картаны қайта қалпына келтіру және көбейту. Бұл саты тағы да екі сатыдан тұрады: басылатын түрін дайындау (печатные формы) және карталарды басу (печатание карт).

Картографиялық өндірісте карталар әртүрлі мамандар ұжымен дайындалады, сондықтан бұндай жұмыстың ұйымдастырылуы кезінде ғылыми-техникалық басшылығы қажет болды, оны картаның редактіленуі деп атайды.

Тағы да басқа да бір процесс – бұл корректура – барлық сатыда картаның сапасын тексеру.[1]

Картаны жобалау, құрастыру және басып шығару

(негізгі кезеңдері мен деңгейлері)


Карта құрастыру кезеңдері

Жұмыстардың деңгейге бөлінуі

Жұмыстың әр деңгейдегі нәтижесі


Жобалау

Картаға талап қою, алдын-ала бағдарлама құрастыру көздерін жинап, талдау, баға беру. Картографиялық құбылысты зерттеу. Картаның бағдарламасын құрастыру

Карта бағдарламасы

(жоба)



Құрастыру

Көздерді дайындау, өндеу.

Алғашқы нұсқасын дайындау (математикалық негізін, мазмұнын, көшіру, бейнелеу, безендіру)



Картаның түпнұсқасын дайындау


Басып шығаруға дайындау

Басып шығатын түпнұсқасын дайындау. Полиграфиялық жұмыстар бойынша қосымша жұмыстар орындау. Штрихті және бояу түрін дайындау.


Басып шығару түпнұсқалары және қосымша макеттер


Басып шығару

Басылған түрін дайындау және алғашқы түрін шығару. Басылған карта.


Карта оттискалары



1.1. Картаның бағдарламасын құрастыру

Кез келген жобалаудың мақсаты – жоба бағдарламасын құрастыру, яғни жаңа машина, аспап жəне тағы басқаларды құрастыру үшін қажетті құжаттар жиынтығы. Негізгі түпкі құжат ретінде жобалауға берілген тапсырма қолданылады. Онда объект номенклатурасы, оған қойылатын талаптар, құрастыру шарты жəне тағы басқа мəліметтер көрсетіледі. Жобалаудың алғашқы сатысы тапсырманы техникалық дұрыс жəне үнемді

шешуді қамтамасыз ететін əртүрлі мəліметтерді жинаудан тұрады. Жаңа күрделі нысандарды жобалау негізінен ғылыми зерттеулер мен жүйелі жұмыстар жүргізуді талап етеді. Бұл жалпы шарттарға сай географиялық карталарды жобалау мүмкін, яғни жаңа карталарды немесе ескі карталарды жаңарту жобасын құрастыруға болады. Карта құрастырудың түп негізі болып оған қойылатын тапсырма саналады. Карта тапсырмасына карта атауы (карта тақырыбы мен картографияланатын территориясы көрсетіледі), масштабы мен карта мақсаты жатады. Мысалы, орта мектептегі жоғарғы сынып оқушыларына арналған 1 : 500 000 масштабтағы Қазақстанның саяси-əкімшілік картасы. Карта жобалаудағы тапсырмада оның мазмұнына əсер ететін карта мақсатын нақты көрсету маңызды. Бізде басылып шығатын 1 : 500 000 масштабтағы Қазақстанның саяси-əкімшілік картасы бастауыш мектепке, орта мектептің жоғарғы сыныптарына жəне жеке анықтамалық қолданысқа арналған. Бұлардың əрқайсысында берілген ақпарат көлемі мен карта безендіруі де өзгеше. Мысалы, оқу картасы бүкіл сыныпқа көрсетуге

арналса, анықтамалық карта – тек жақын аралықтан көруге арналған. Карта мақсатының көрсетілуі оның маңыздылығын, болашақ тұтынушылардың категорияларын белгілеп көрсетеді.

Əр картаның тапсырмасы əр басқа. Мысалы, əскери-топографиялық карталардан жергілікті жердің ориентирінің ыңғайлығы, жердің тактикалық қасиеттерін сырттай оқып бағалауға жəне əскери операциялар мен дайындық кезінде қажетті өлшеулер жүргізуге мүмкіндік беретін ақпараттар болуы талап етіледі. Кеме қауіпсіздігін қамтамасыз ететін теңіз-навигациялық каталары кеме жолының бағытын жəне оның кез келген уақыт мезетінде қайда екендігін анықтау үшін қолданылады. Колхоз-совхоздардың топырақ

карталары бұл қауымдастықтардың территорияларын анықтау жəне агротехникалық, мелиоративтік жұмыстар жүргізу үшін қажет.

Карта тапсырмасын түсініп, дұрыс шешу нəтижесінде оған қойылатын талаптар мен картаның математикалық негізі, оның мазмұны мен безендіруі анықталады. Тақырыптық карта жобасын құруда картограф картаның мазмұны қолданылатын білім саласы жөнінде көп білуге, сондай-ақ оның қолданылу еркшелігін білуге міндетті. Алайда соңғы шарт кез келген карта жобасын құру үшін қажет.

Расында да, кез еклген карта құрастырудың негізгі мəні мен оның мақсаты жөнінен қарастырғанда аймақтық ерекшеліктерін дұрыс ескеру. Мысалы, Алматының туристік картасында мəдени-тарихи ескерткіштерге, демалыс орындарына көп көңіл бөлінеді, дəл сондай Алтайдың картасында оның табиғи ерекшеліктері көрсетіледі.

Картаның ақпарат көздерімен жақсы қамтамасыз етілуі (картографияланатын құбылыстың зерттелуінің көрсеткіші) қойылған талапқа сай толық мəнді карта құрастыруға мүмкіндік береді.

Жоғарыда айтылғандай карта бағдарламасын құрастырғанда картографияланатын құбылыстың аймақтық ерекшеліктері мен карта құрастырудың қажетті көздері белгілі болуы керек. Басқаша айтқанда, картографияланатын нысандардың географиялық зерттелуі мен көздерді жинастыру карта бағдарламасын құрастырудан бұрын жүруі керек.

Карта мақсатын талдау, оның көздері мен аймақтық географиялық ерекшеліктерімен танысу картаның алдын-ала жуық бағдарламасын құрастыруға мүмкіндік береді. Осыған сай кейіннен картографияланатын құбылыстың аймақтық ерекшеліктерін зерттеуде негізгі мəлімет болып келетін көздер жиынтығын құрастырып, оларды жүйелеп бағалайды.

Бағдарламаның кіріспе жəне негізгі бөлімі карта құрастыруға тапсырма береді. Мұндай тапсырмада карта тақырыбы мен нақты мақсаты, тұтынушылар тобы, онымен қолдану шарттары қамтылуы қажет.

Бағдарламаның кіріспе бөлімімен қатар көздерді жинау жəне картографияланатын нысанды географиялық зерттеу жұмыстарының нəтижесінде карта мазмұны мен оның математикалық элементтерін құрастыратын база қаланады. Бағдарламаның ең маңызды келесі бөлімі карта мазмұнына арналған. Мұнда мазмұны элементтерінің тізімі, олардың жіктелуі, бейнелеу тəсілі мен графикалық таңбалар жүйесі, бажайлау (генерализация) принципі, дəлдік нормасы анықталады. Картаның жалпы мақсаты мен мазмұны, формасы жəне т.б. көрсетілген бұл тараулар жобаланатын карта қандай болуы керек деген сұраққа жауап береді.

Ең алдымен бұрынғы жинақталған көздерді жүйелеу, бағалау жұмыстарының қорытынды нəтижесін шығару керек. Көздерді бағалау жəне сипаттау нəтижесінде, құрастыруға арналған көздердің тізімі беріліп, оларды қолданудың тəсілі мен дəрежесі жəне тəртібі белгіленеді. Одан əрі карта мақсатын ескере отырып, бейнеленетін аймақтың ерекшеліктерін анықтап жəне аудандастыру үшін картграфияланатын құбылыстың географиялық зертеулерінің нəтижесін жалпылау қажет.

Бағдарламаны картаның түп нұсқасын дайындау мен оны баспаға шығару технологиясының тəртібін анықтайтын технологиялық бөлім аяқтайды. Сөйтіп бағдарлама схемасы 6 бөлімнен тұрады: 1 – карта атауы, оның мақсаты жəне оған қойылатын талаптар; 2 – картаның математикалық негізі; 3 – карта мазмұны; 4 – картографиялық көздер жəне оларды қолданудағы нұсқаулар; 5 – географиялық сипаттамалар жəне бажайлау бойынша нұсқаулар; 6 – карта дайындаудың технологиясы;

Бағдарламаның міндетті жəне маңызды компонентін графиктік қосымшалар құрайды: негізінен екінші бөлім бойынша карта компоновкасының макеті жəне көп бетті картаның бөлу схемасы; үшіншісі – карта легендасы, қарапайым жерлерді безендіру жəне құрастыру үлгілері т.б.; төртіншісі – картаның көздермен қамтамасыз етілуінің схемасы; бесіншісі – аудандастырудың схемасы жəне аймақтарға тəн бажайлаудың үлгілері. Сонымен қатар, карта бағдарламасы өзінің бөлімдерінің құрастыру мəніне қарай қатты ерекшеленеді. Мысалы, мектеп бағдарламасындағы саяси-əкімшілік карталардың мазмұнында ұсақ бөліктерге дейін ескеріледі. Ал, дəл сондай тақырыптағы анықтамалық карталардың бағдарламасының толықтығы тек жалпы белгілермен анықталады.

Картографиялық шығармаға жататын көпбетті мемлекеттік карталардың құрастырылуы, əдетте, бірнеше жылға созылады. Мұндай жұмысқа картграфтардың үлкен топтары қатысады. Құрастыру кезінде географиялық алыстатылған пункттермен жұмыс жасалады, сондықтан бұл жұмысқа басқа да мекемелер қатысады. Осындай жағдайларда картаның барлық беттерінің бірыңғайлығы мен бірлігін сақтау жəне бар күш-қуатты жалпы бір салаға бағыттау маңызды. Сондай-ақ, картографияланатын құбылыстың аудандық ерекшеліктерінің əртүрлілігін ескеретін жəне карта құрастыруға қажетті барлық көздердің анализі мен тізбегін сақтаған, əрбірбетті өолданудың көрсеткіштері мен тəсілі, тəртібі туралы нақты нұсқаулар беретін барлық беттердің жалпы бағдарламасын құрау да мүмкін емес.

Бұл қиындықтан екі сатылы жұмыс жасау арқылы шығады – алдымен жалпы бағдарлама дайындалады, яғни картта мақсаты мен оған қойылатын талаптар белгіленеді, осының негізінде математикалық элементтер, оның мазмұны, безендіруі мен дайындау технологиясы анықталады. Одан əрі бірыңғай географиялық қатынастағы аудандарға таралатын жеке беттер немесе олардың топтарының өзіндік жеке бағдарламасы құрастырылады. Жеке бағдарламалар картографиялық көздердің ерекшеліктері мен территорияның географиялық өзгешелігіне қатысты жалпы бағдарламаның белгілеулерін нақтылайды.

Берілген инструкция мен нұсқаулардың құрылысы мен мазмұнындағы

айырмашылықтарды ескере отырып, біршнеше жалпы сипаттамаларды белгілеуге болады. Алдымен карта мазмұны жəне оған қойылатын талаптар, математикалық негізі, мазмұны мен безендіру ерекшеліктері анықталған «жалпы белгілеулер» қойылады. Одан əрі нұсқаулар мен инструкциялар жеке бағдарламаның мазмұны мен құрастыруын, жұмыстың ғылыми-техникалық жетекшілігінің тəртібін, карта құрастырудың технологиясын, оның жеке элементтерін құрастырудың ерекшеліктері мен картаны баспаға дайындаудың тəртібін қадағалайды. Олар графикалық қосымшалармен – беттерді қию схемасымен, картографиялық белгілердің кестесімен, безендіру стандартымен, негізгі жер бедерінің (немесе картографиялық құбылыс түрінің) бейнелеу үлгісімен қамтамасыз етіледі.

Басынан аяғына дейін картографиялық өндірісте орындалатын жалпыгеографиялық саяси-əкімшілік, гипсометриялық жəне басқа да карталардың бағдарламасын құрастыру мен ғылыми-техникалық жетекшілігі карта редакторы деген маманға жүктеледі. Осыдан карта бағдарламасын құрастыруды (көздерді жинау мен бағалау, сонымен қатар картографияланатын құбылыстың географиялық зерттелуін қоса) редакциялық дайындау жұмыстары деп атайды, ал карта бағдарламасына кейде «редакциялық жоспар» термині қолданылады. Сондай-ақ, картографиялық өндірісте кейде нұсқау мен редакциялық жоспар аралығындағы құжат ретінде «редакциялық белгілер» құрастырылады Сондай-ақ, «редакциялық құжаттар» жалпы термині қолданылады. Оларды картаны құрастыру мен баспаға дайындауда қажетті кез келген құжаттар жатады. Мəні жағынан келесі «карта бағдарламасы» термині қолданылады.[2]
1.2.Карта құрастырудағы ақпарат көздері

Лабораториялық жағдайда картаны дайындау негізінде əртүрлі зерттеулер мен жұмыстар жатыр – астрономиялық-геодезиялық, топографиялық, географиялық, статистикалық-экономикалық жəне тағы көптеген немесе мазмұны жəне түрі бойынша құжаттар, жалпы айтқанда картографиялық көздер.

Қандай болсын картаның жетістігі – бұл толығы, нақтылығы, қазіргі уақытқа сəйкестілігі жəне шынайлығы. Осылардың барлығы əрдайым пайдаланған көздер сапасына байланысты. Кейде, жақсы көздер негізінде жұмысты дұрыс ұйымдастырылағандықтан нашар нəтиже шығады, бірақ керісінше болмайды – нашар көздер негізінде жақсы толық карта шығару мүмкін емес. Көздерді дұрыс жинау деген – бұл карта құрастырудағы толық, нақты жəне мүмкін болса пайдалануға ыңғайлы қазіргі уақытты ақпарат көздерін алдын-ала жинау. Қандай болсын көздер үшін оларды кеңістіктік байланыстыру керек. Көздерді алдын-ала жинау деген – оның бағдарлама құрастырудағы толық бітуі. Жаңа картада үзіліссіз өтіп жатқан қазіргі өмірді көрсету үшін сол жағдайға сəйкес келетін қазіргі (уақыттылы) көздер керек. Ескі көздер толығымен пайдағаспауы мүмкін немее оларды жаңарту керек.

Карта мазмұнын құрастыруға қажет көздердің толықтығы жəне нақтылығы карта бағдарламасында бекітіледі. Олардың да өзі жеткілікті болмау мүмкін, сондықтан олармен бірге қосымша көздерді пайдалану қажет болады.

Карта құрастыру сапасы мен қарқындылығын анықтайтын көздердің пайдалану ыңғайлығы көптеген факторларға байланысты. Олардың ішінде: қолданатын жəне құрастырылатын карталардың масштабтарының сəйкес келуі, құрастыратын картаның түпнұсқасына көздер мазмұнының қабылдауға жеңілдігі немесе күрделігі, көздерді өндеудегі жұмыстың еңбек көлемділігі. т.б.

Сонымен, көздерді дұрыс жинау үшін, келесі мəліметтерді жақсы білу қажет:

1) жобаланатын карта мазмұны сəйкес келетін күндері мен мерзімін;

2) мазмұнының барлық компоненттерін жəне оларға қажет толықтығын, нақтылығын жəне көрсеткіштерін;

3) өндеуге ыңғай болу үшін көздердің жеңіл түрі мен формасын.

Ақпарат көздерін жинау ерекшеліктері картаны құру кезіндегі жалпы жұмысты ұйымдастыруға, оның тақырыбы мен масштабына, сонымен қатар қасиеттеріне, сақтау əдістерімен көздердің бар болуына тəуелді.

Ең əуелі жинауды ұйымдастыруға жəне жалпы жұмыс көлеміне картаның бастапқы ойы үлкен əсер етеді. Кейде ойластырылатын карта алдына шектелген мақсат қойылады - орталық карта сақтау орындарында, анықтама қызметтерінде, кітапханаларда жəне т.б. шоғырланған ақпарат көздерін біріктіру.

Жинауды ұйымдастырумен байланысты қиыншылықтардың келесі сатысы жаңа карталарды құру кезінде жиі шешілетін мəселелермен байланысты. Карта тақырыбы бойынша бар барлық ақпарат көздерінің, оның ішінде орындарына таралған ақпарат көздерінің толық мобилизациясы керек кезде. Мұндай жағдайларда көздерді қажетті деңгейге дейін алғашында орталықтандырылған жолмен алуға қолайлы ақпарат көздерін, содан кейін облыстық ұйымдарда, аудандарда жəне т.б. шоғырланатын ақпарат көздерінің, толық жəне жетік сатылап жинау қажеттілігіпайда болуы мүмкін.

Бір тұлғамен карта бағдарламасына толық зерттеу жүргізгенде ақпарат көздеріне қойылатын талаптар, алдын-ала бағдарламасында динамикалық элементтердің қазіргі жағдайын көрсетуге жəне табуға пайда тигізетін қосымша географиялық сипатттамалар жиналады.

Тақырыптық картографиялаудың кейбір салаларында картографиялық ақпарат көздерін өз мақсаттарына сəйкес белгілі бір шекарада шоғырландыратын мекемелер бар. Мысалы, В.В.Докучаев атындағы топырақтану институты жəне Санкт-Петербургтегі В.Л.Комаров атындағы Ботаникалық институт. КСРО-ның ұсақ масштабты топырақтық жəне геоботаникалық картографиялау жөнінде жүйелі жұмыстарды жүргізеді. Белгілі бір тақырыптағы өндірістік карталарды құру кезінде ақпарат көздерін сол жерден жинау қажеттілігі туындайды.

Шетелдік территорияларға ақпарат көздерін жинағанда информатиканың əр түрлі құралдары жəне материалдары пайдаланылады- халықаралық, ұлттық жəне ведомстволық библиографиялар, мемлекеттік қызметтер, арнайы карта сақтау орындары жəне кітапханалар каталогы, сонымен қатар картографиялық ақпарат жөнінде басқа басылымдар.

Картографиялық емес көздерді жинау қосымша өңдеу қажет емес жəне ортақтандырылған материалдарды қосуды басты жəне көп жағдайда негізгі мақсат қылып қояды. Мысалы: климаттық карталарды құру үшін қажетті КСРО климаты бойынша анықтама, халықтық карталар үшін халық санағының басым материалдары жəне т.б. Алайда, көптеген жағдайларда мұндай көздер жеткіліксіз болады. Оның себептері түрлі: тіркелген еңбектерде пайдаланылмаған, мысалы, анықтама даярлағанда есепке алынбаған метеорологиялық станциялар бойынша қосымша материалдарды қосу, тіркелген ақпарат көздерін, мысалы, санақ жылынан кейінгі жылдардағы халық санын есептеу жөніндегі жаңа мəліметтермен толықтыру; тіркелген мəліметтерде жоқ көрсеткіштерді. Жұмысты бұлайша жоспарлау икемділігімен ерекшеленеді. Алайда, ақпарат көздерін жинау жұмыстары түрлі мекемелердің , гоеграфиялық пункттерде түрлі тұлғалармен жүргізілген

уақытта ұжымдық жұмыс қатаң регламентацияны қажет етеді.

Карта тақырыптары ақпарат көздерін жинауға əсері көздердің қасиетінің айырмашылықтарының (мысалы басым түрде карталар немесе статистикалық мəліметтер түрінде) оларды сақтау ерекшеліктерімен, (мысалы арнайы қорларда немесе географиялық жəне ведомствалық) өңдеу дəрежесі немесе жалпылаумен байланысты болады. Едəуір дəрежеде картографияланатын геожүйелердің территориялық деңгейін анықтайтын карта масштабы көздерді жинауға мəліметтер орталықтандырылған сайын масштабы кішіреюімен жəне іздеу салу шекараларының үлкеюімен көздерді жинауға əсер етеді.

Ақпаратты жинау жөнінде мұндай кеңейту əрқашанда қосымша қаражат жəне уақыт жұмсауды талап етеді, сондықтан тек қажеттілігі жоғары жағдайда жүргізіледі. Бұл сұрақтар тақырыптық картографияның салалық бөлімдерінде жетік қарастырылады.

Ықшамдау үшін екі жол қолданылуы мүмкін: Біріншіден, белгілі бір картографиялық емес көздер ақпаратына қатысты объектілерге орналастыру орнына жобаланатын картаны құру үшін қолданылатын карталарды немесе негіздерді бекіту. Екіншіден, осы объектілердің координатын көрсету (немесе анықтау,зерттеу). Координаталық байланыс пункттердің, түзулердің, шекаралық жобалардың географиялық немесе тік бұрышты координатын бекітуден тұрады.

Картографияланатын ауданды зерттеу барысында келесі жағдайлар анықталады: құбылыстардың аймақтық ерекшеліктері, олардың таралу заңдылықтары, байланыстары жəне даму тенденцилары – бір сөзбен айтқанда, құрастыратын картаның мақсаты, тақырыбы жəне масштабына сəйкес келетін барлық жағдайы. Сонымен, картаның мақсаты, тақырыбы, масштабы жəне аймақтық ерекшелігі зерттеудің бағыты мен нақтылығын анықтайды. Зерттеу əдісі сонымен бірге қолдағы бар жəне жеткілікті ақпарат

көздеріне де байланысты.



Картаның мақсаты жəне тақырыбы зерттеуді қажет ететін құбылыстарды алдын-ала анықтайды. Картографияланатын құбылыстар зерттеуіне карта мақсатының əсер етуі əсіресе, арнайы карталарда анық көрінеді. Керісінше, топографиялық картаны туристік картаға айналдыру кезінде туристік маршруттардың таңдау үшін, туристік базаларды, түнейтін ыңғайлы орындарды жəне басқа да əдемі жерлерді анықтап жəне белгілеу үшін аймақпен танысу керек.

Картографияланатын құбылыстарды зерттеу мақсатын қарастыра отырып, оның нəтижелері картографиялауға түсетін территориялық жүйелер – олардың деңгейлері, негізгі элементтері жəне осы элементтерді сипаттайтын көрсеткіштері, басты өзара байланыстар жөнінде анық түсінік беру болып табылатынын айтуға болады.

Карта мазмұнын нақтылау кезінде бағдарлама авторы қолданатын картографияланатын құбылыстар туралы географиялық түсінік онымен (автормен) қысқаша тұжырымдамалар ретінде құрылуы немесе мазмұн элементтерінің біржолата таңдалған дəйектемесінде ғана көрініс табу мүмкін.

Генерализациядағы айырмашылықтарды анықтайтын құбылыстардың аймақтық кескіндеріне бағдарламада толық жəне анық сипат берілуі керек. Генерализацияны негіздеу үшін картографияланатын құбылыстарды зерттеу екі мақсатта жүреді – жобаланатын картада міндетті түрде жеткізілуі қажетті территориялық айырмашылық бойынша жəне құбылыстың кеңістіктік суретінің қасиеттеріне ерекшеленген аудан бойынша.[3]


1.3 Картаның математикалық негізін құрастыру

Картаның математикалық негізін өңдеуге картаның масштабқа негізделуі, таңдалуы, оның проекциясы, координаталық торлары, компоновкасы, егер керек болса беттерге бөлу жүйесі жатады. Масштаб кеңістіктік үлгінің өлшемін анықтайды. Картадағы өзгерістердің мүмкіндігі тікелей оның мазмұнының толықтылығына жəне нақтылығына байланысты.

Картаны белгілеуді басшылыққа ала отырып, масштабты таңдау кезінде карта өлшемінің нақтылығына деген талап нысанның жаратылысын толық жəне оның бейнесін анығырақ беруі керек, əр біреуіне қойылған талапты орындау үшін (минимальді) масштабты анықтаймыз. Егер де қойылған талаптары бірдей, бірақ масштабтары бір-біріне сəйкес келмей қалса, таңдауды ірірек масштабта тоқтатуымызға тура келеді. Онда бұл масштабтың айтарлықтай ірілігі басқа талаптарға байланысты (мысалы, геометриялық

дəлдік кезінде) бағдарламаның басқа да орындарында ескерілуі мүмкін.

Карта масштабын таңдау кезінде жиі шешімді мағына беру үшін белгілі аумақтың толық бейнесін беру шарт, ол- рамкада берілген дүние жүзінің, елдің, облыстың жəне тағы басқа карталар болуы мүмкін еді, мəселен, атластың белгілі форматында бекітілген немее бар үлкендігінше жасалған қабырға карталары. Масштабты таңдау кезінде көрсетілген факторлардан басқа сонымен қатар ескеретін жағдайлар: масштабтардың біртектілігін немесе еселігін сақтап тұру үшін немесе карталарды жинаған кезде масштабтар арасындағы айырмашылықты азайту үшін жобаланатын карталар жəне мазмұндас карталар арасындағы қатынас мысалға, географиялық атласта стандартты өлшемдегі картографиялық қағаздарды тиімді пайдалану үшін (қалдықсыз), офсетті баспа машинасын барынша толық қолдану үшін, көп бетті карта минимальді қолдану үшін экономикалық жағынан тиімді пайдалану керек.

Негізгі факторларға біріншіден, картаны қолдану сипаты жəне белгісі, екіншіден, картографияланатын аумақтың кеңістіктегі ерекшелігі- оның өлшемі, жер элипсоидындағы орны жəне пішіні жатады.

Жаңа карта құрастыру кезінде жұмыс істеу процес тізбегінің негізгі құрам принципіне проекция таңдау жəне одан координаттық тор сызықтарын есептеу жатады. Бірақ тəжірибеде кейбір караталар ғана проекция таңдауды жəне тор санауды талап етеді. Көбінесе жұмыстар мен карталарда бұл тапсырма анықталған немесе шешілген болады. Əр елде қатаң анықталған барлық топографиялық жəне шолу-топографиялық карталар проекцияға дайындалады. Олардың саны ондай көп емес. БҰҰ мəліметтері бойынша, 83

мемлекет топографиялық карталар үшін Меркатордың теңбұрышты цилиндрлік проекциясын, 12 мемлекетте- Ламберттің теңбұрышты конустық проекциясы , ал 3 мемлекетте- поликонустық проекция қолданылады, басқа проекцияларды қолданушылар сирек.

Теңбұрышы жəне тең -дəрежелі проекцияларға келер болсақ, оларда ауытқу шамамен екі есе жоғары- теңбұрышты үшін аудандарда, теңдəрежелі проекциялар үшін бұрыштарда. Ені бойынша созылуы 12° болатын барлық елдер мен елді-мекендерді бейнелеу кезінде аталған проекциялардың ешқандай айырмашылығы жоқ жəне олардың қай-қайсын болса

да таңдауға болады. Негізінде, теңбұрышты проекцияны қолдану мемлекеттік топографиялық карталардың мəлімет көзі ретінде көрсетуді жеңілдетеді.

Карта координат жүйесі таңдалған нысанның оналасуын бекітетін үлгі ретінде координатасын анықтауға өте қажет координат жүйесінен тұруы керек (карта координаттар жүйесінсіз есеп шкаласы жоқ термомтр секілді). Географиялық карталарда жер элипсоидына қатысты жер қыртысындағы нүктелер мен нысандардың орналасуын көрсететін географиялық координаттар жүйесі қолданылады. Географиялық координаттарды анықтау үшін картометриялық тор (картада торлар мен меридиандар мен параллелдер бейнесі ретінде кескінделеді) қоданылады. Карта бағдарламасында картаның

сипаттамасы мен оның жұмыс істеу ерекшелігіне байланысты оның қалыңдығын орнату керек. Тордың өте жиі болуы картаны шұбарландырады, сирек тор- картографиялық өлшеуді қиындатады, сондай-ақ көзөлшемді анықтамалар оның дəлдігін төмендетеді.

Меркатор проекциясымен құрылған теңіз навигациялық карталары үшін параллелдер арасындағы интервалдар мынандай есеппен белгіленеді, меридиан бойынша масштаб тəжірибе жүзінде тұрақты болу керек.

Карта компоновкасы мынадан тұрады:

1) рамкаға қатысты картографияланылатын аумақ пен оның орналасу шекарасын анықтау;

2) Рамка ішіне жəне карта бетінде оның атауын, масштабын, шартты белгісін, мəліметтерді керек болса, қосымша карталарды, графиктерді жəне т.б. орналастыру. Компоновканы карта кеңістігінің тиімді ұжымы деп қарастыруға болады. Негізгі мақсатта компоновкалауда картаны пайдалану ыңғайлығын ескеру керек, эстетикалық талаптарды жəне техникалық шарттарды картографиялық қағаздық стандартты өлшемі, басып шығаратын машиналардың маңызды көлемін жəне т.б. ескеру керек.[4]


1.4 Карта мазмұнын құрастыру

Карта мазмұнын анықтау картаны жобалаудың негізгі сатысы болып келеді . Бұл мазмұны элемент тізімі олардың топтастыруы сипаттамасы жəне көрсеткіштері бейнелеу əдістері мен географиялық символдардың жүйесі жалпылау көрсеткішінің шектеулі параметірлерін анықтау сондай-ақ географиялық аудандастыру.

Карта мазмұнының негізі екі бағыт құрайды:

1) географиялық картаны кеңістік модель ретінде түсіндіру.

2) картаны түсіндіру жіне құрастыруда жүйелі түрде қарастыру. Жүйелік көзқарас бұл нысандарды əртүрлі күрделі, кеңістікті қамтуын жəне əр бір жүйеде оның элементтерін картографиялау геожүйе ретінде қарастырады. Əрине, əр бір жүйе əртүрлі модельде –үлгіде бейнеленуі мүмкін, ол арқылы күрделі жүйені зерттеу оңай болады.

Жақсы жүйе жəне олардың элементтері мысалы – бұл географиялық ландшафт жəне сол ландшафтты құрайтын компоненттер: геологиялық фундамент, жер бедері, сулар, топырақ, жəне т.б. ландшафттық жəне басқа да табиғи карталарда бейнеленетін нысандар.

Жалғыз элементті карталар сирек кездеседі. Оларға су нысанының таралуы мен тығыздығын көрсететін өзен жəне көл карталары жатады. Бірақ, көптеген карталар, табиғи жəне əлеуметтік- экономикалық аймақ кешенінің жеке элементтеріне (топырақтарға, өсімдік жамылғысына, елді мекендерге, жол торларын көрсететін карталар) арналған карталар, сол элементтерді жалпыгеографиялық карталардан алған “географиялық негізде” көрсетеді.

Карта мазмұнын элементтерін таңдау, кешенді карталарды жобалауда өзгереді. Тіпті кейде топографиялық карталар да өздерінің элементтерінде тұрақсыз келеді. Мысалы, кейбір елдердің топографиялық карталарында туристік мақсатта олардың элементтерін көрсетеді. (базаларын, убежища, объекты достопримечательности т.б.). Əртүрлі табиғи зоналардың топографиялық карталарында аймақтық жағдай əсерін көруге болады. Бірақ

мазмұны элементтері іріктелуінің əртүрлігі атаулары бірдей, мақсаттары əртүрлі кешенді тақырыптық карталарда жақсы көрінеді. Мысалы, табиғи жағдайды бағалау карта. Оның негізгі мазмұны келесі жағдайды бағалаудан тұрады:

- мұнай жəне газ кен орындарын игеруді бағалау;

- жерді кептіру ( для осушения) масқатында;

- жол салуда;

- өнеркəсіпті жəне азаматтық құрылыста; т.б. масқатта.

Карталар нысандардың орналасуы мен кеңістікте байланыстарын, сондай –ақ, олардың ерекше қасиеттерін, жағдайын, ерекшеліктерін жəне уақытша өзгерілуін немее бір сөзбен айтқанда – “мазмұнының мағынасын” көрсетеді. Картографияланатын құбылыстардың ерекшеліктерін көрсету таңдаған топтастырылудан (классификациядан), сипаттамалардан жəне көрсеткіштерден тұрады.

Топтастырылу геожүйе ретінде қарастырылатын картографияланатын құбылыстың біртіндеп бөлшектенуінен тұрады. (подсистемы, подподсистемы т.б.). Ол бір тұтас жүйе ішінде əрбір жүйенің орнын жəне оған тəн қасиеттерін көрсетеді. Ең кеңінен қолданылатын типологиялық топтастырылуы. Бұл топтастыру құбылыстардың типін өздеріне тəн негізгі қасиеттері, ерекшеліктері бойынша бөледі, мысалы, жер бедері үшін: құрлымы жəне сыртқы бейнесі бойынша пішіндердің бөлінуі; топырақ үшін - олардың грануметриялық жəне минералогиялық құрамы бойынша; климаттық карта үшін - кешенді климаттық сипаттамасы бойынша болінеді (ауаның жылдық орташа температурасы бойынша ылғалдылығы, атмосфералық қысым бойынша). Генетикалық топтастырылу - бұл құбылыстардың жалпы пайда болу жəне шығу тегі бойынша топтастырылуы. Мысалы, жер бедерінің топтастырылуы - əртүрлі эндогенді жəне эгзогенді факторлар əсерінен пайда болуының топтастырылуы; топырақтар - режимі

жəне даму үрдістері; климат пайда болу үрдістері бойынша топтастырылады.

Топтастыру принципіне əсер ететін негізгі фактор – бұл картаның мақсаты.[5]
1.5 Карта безендіруін құрастыру

Карта безендіруін құрастыру дегеніміз – бұл карта үшін ойластырған бейне белгілерінің (құралдарының) жиынтығы, олар бір-бірімен байланысты үш мақсатты құрайды:

1) картографиялық белгілер жүйесін жобалау

2) легенданы құрастыру

3) картаның эстетикалық толық түрін қамтамасыз ету: (оның көркем жобасы)

Шартты белгілерді таңдау еркіндігі өз ара байланысты карталарда шектеледі, мысалы: əр түрлі масштабтағы топографиялық немесе геологиялық карталарлды құрастырғанда. Топографиялық карта үшін белгілердің суреті маңызды болса, геологиялық карта үшін - стратиграфиялық шкала түстері маңызды. Кешенді атластарда бұл шектеулерге келесі жағдайлар əсер етеді:

1) əр түрлі аймақта əр түрлі маштаптағы тақырыптық карталардың (жер бедері, халық, өнеркəсіп жəне т.б) жеке сериялар ішіндегі бір тұтастылығының қажеттілгі;

2) əр түрлі тақырыпты (мысалы халық, денсаулық, білім) карталарының сəйкестілігі жəне бірге талдану ыңғайлығы;

3) тақырыптары жақын (ұқсас) карталарды көзбен салыстыру көзбен дифференцияциялау, сонымен қатар атаулары бір карталарды көзбен салыстыру, (мысалы: дүние жүзілік мұхиттың əр түрлі физикалық қасиеттері карталары – температурасы, тұздылығы, тығыздығы, дыбыс жылдамдығы). Карта мазмұнын көрсететін картографиялық белгілерді жеке карта үшін жобалау негізіндегі сұлбаны қарастырайық. Карта бағдарламасында бұл мазмұны ең адымен:

1) мазмұнының элементтер тізімін

2) олар үшін таңдалған жіктелуі, олардың нақтылығы

3) топтар ішіндегі жеке нысандардың сипаттамалары

Белгілерді нақты құрастыру үшін, мына жағдайлар орындалуы тиіс:

1) жүйешелер арасындағы белгілерді анық ажырату;

2) əрбір жүйеше ішіндегі белгілердің нақты ұйқастығын сақтау.

3) қажетті сипаттама беру үшін элементтердің қосымша дифферецияциясын қарастыру.

Белгілер құрастырудағы жүйелік көзқарас, құрастыруда картографияланатын жүйе, жүйеше жəне олардың элементтерін нақты көрсетуді талап етеді. Қолданатын құралдар əртүрлі: белгілер суреті, олардың көлемі, штрихтың қоюлығы, түстің түрі, жарықтығы, сондай –ақ олардың қосындысы. Картаның нақты мақсаттар ретінде

1) мазмұнының ерекше элементтерінің бақылдануы (жер бедері, жəне

гипсометриялық картадағы гидрография, елді мекендер, байланыс жолдар жəне саяси-əкімшілік картадағы шекара т.б.);

2) жеке элементтерінің ішкі дифференциясы (магистральды темір жолдармен кеме жүретін зендер);

3) жалпы карта мазмұнының пландарға бөлінуі (топографиялық негізде

тақырыптық картаны екінші планға бояу арқылы көшіру т.б.

Белгілердің артықшылығы:

1) оқуға жеңіл болуы;

2) танылуы жəне есте сақталуы;

3) орналасу ерекшелігі

4) нақты бір-бірімен байланысты дифференциациясы. Ауданы кішкентай жəне суреттері тығыз белгілер немесе кішкентай (компакты) белгілер картаның жүктемесін сонымен қатар, оның мазмұнын өсіреді.

Белгілерді оқуға оңай жəне есте сақтап қалуы, белгілер формасының жеңілдігіне жəне ішкі құрлысына, элементтерінің ажыратылуына жəне олардың көрнекіліктеріне байланысты.

Көздің өткірлігіне байланысты белгілердің ажырату қабілеті келесі жағдаймен сипатталады:

1) белгілердің жəне олардың элементтерінің минимальды көлемімен;

2) түсті белгілер үшін контрасты сезгіштіктің шектелуімен (порог контрастной чувствительности).

Белгілер жобалануына карта мақсатының əсері əртүрлі болады, бірақ, келесі жағдайды назарға алу керек:

1) картаны пайдалану жағдайын (кабинетте, далада, үлкен аудиторияларда т.б.);

2) тұтынушылар деңгейін (оқушы, студент, маман)

3) карта бойынша шешілетін мақсаттар (навигацияда, картографиялық

зерттеулерде).

4) картаның қолдану жағдайын (кабинетте, далалық жағдайда, үлкен аудитория алдында көрсетуге); үстел үстінде жататын карта үшін кішкентай белгілерді қолдануға болады, ал далалық жағдайда - кейбір белгілерді үлкейу керек. Мысалы, қабырғаға ілетін демонстрациялық карта үшін белгілер ірі болу керек.

5) болашақтағы карта тұтынушылардың деңгейі; насихаттау мақсатта белгілер көрнектілікті жəне суреттеу болу керек, ал ғылыми-анықтамалық карталардаткүрделі, жоғары ақпаратты абстракті белгілер қолданылады.

6) карта бойынша шешілетін мақсаттар: карталар навигацияда немесе

картографиялық зерттеулерде қолданатын болса, онда белгілер нақты орналасқан (локализовано) болу керек

Карта белгілерін жобалауда, картаны басып шығаруға дайындаған кезінде полиграфиялық көбетудің технологиясы мен мүмкіншілігі қарастырады: көптүсті немесе біртүсті, шығару əдісі, өзі жабысатын белгілер, контурларды торлармен немесе бір типті белгілермен толтыру т.б.

Легенда – картадағы кесте немесе оның жиынтығы ретінде пайдаланған

нұсқауларымен бірге шартты белгілер. Басқа сөзбен айтқанда, легенданы карта құрастыруда жəне оны пайдалануда қажетті белгілер жиынтығы деп анықтауға болады.

Легенда үшін келесі жағдайлар қажетті:

1) легендада жобаланған жəне карта қолданған барлық белгілер;

2) белгілердің легендада жəне картадағы қатал сəйкестігі;

3) картографиялық символдар маңызының қысқа, анық жəне біркелкі түсініктемесі;

4) құрастырудағы жүйелік принципі: біріншіден, мазмұнының жеке элементтері үшін белгілердің жүйе ішіндегі логикалық реттілігі, екіншіден, логикалық топтастырылу; легенданың карта рамкасы сыртында немесе ішінде орналасуын жеңілдететін оның жалпы жиынтығы жəне картамен жұмыс істеу кезінде легенданы қолдану.

Карта легендалары өзінің мамұны, күрделілігі, көлемі жəне құрылымы бойынша əртүрлі. Бұл ерекшеліктер ең алдымен картаның тегі мен түріне байланысты. Ең жеңіл легенда салалық аналитикалық карталарға тəн, олар құбылыстың сандық сипаттамасы кезінде жеке бір жақтарын немесе қасиеттерін көрсетеді. Мұндай карталар құрастыруда изосызықтар не нүктелік əдістепен легенданы бір ауыз сөзбен шектеуге болады: мəселен, «горизонтальдар əрбір 10 метр сайын жүргізілген», «бір нүкте – 1000 га жүгері егістігінің ауданына тең». Көп жағдайда белгілер əдісі, изосызықтар, диаграммалар, жылжу белгілер, картограмма жəне картодиаграммалар легенданы бір шкалаға кішкентай түсіндірмемен біріктіреді, мəселен, «қар жамылғысы бар күндер саны», «тауар айналымы, млн.тонна» «жан басына шаққанда электр қуатын тұтыну» жəне т.б. Сапалық сипатқа ие легендалар

кеңінен таралған, мəселен, «ұлттық құрамы бойынша халық құрамы, басымды ағаш түрі бойынша ормандар т.б.

Легендадағы белгілерді үлкендігі не көрсеткіштерді қолдану мағынасы бойынша орналастырып, ұзындық аралықтарының сатылы шкаласының айырмашылығын ескере отырып, құрады.

Карта легендаларын өңдеу өз алдына картографиялық белгілерді жүйеде жобалау, барынша толық карта мағынасын ашып көрсету, оның мазмұнын байыту, сондай-ақ, жүйелік байланыстарды анықтау мақсатын қояды. Типологиялық жіктемелі құбылыстар карталарының легендалары басым назар аудартады. Бұл легендаларды ғылыми жіктемені графикалық қалыпқа тікелей көшіру ретінде қарастыруға болмайды.

Синтетикалық карталар легендасы құбылыстардың толық, интегралдық сипатын береді, бұл көрсеткішсіз картадағы бейне өзінің толықтығы мен нақтылығы бойынша ажыратылуы мүмкін. Бірнеше құбылыстың əртүрлі сипаттамаларының легендада үйлесім табуы кешенді картаға өту дегенді білдіреді. Карта легендасын құру ұстанымы келесідей: белгілерді карта мазмұны бойынша қатаң топтау, белгі топтарының элементтеріне қатысты таралуы, əр топтың ішіндегі белгілердің таралуы.

Жалпыгеографиялық карталардың легендаларында алғашқы орынға өнеркəсіп, ауыл шаруашылығы, табиғи ресурстар мен көлік белгілері шығарылады. Тақырыптық карталарда негізге қатысты мағына-белгілер легенда соңында беріледі. Картада талдау мен синтетикалық сипаттамалардың бірлесуі легендада түсіндірілу ретінің алуан түрлілігімен болуы мүмкін. Синтетикалық сипаттамаға қосымша талдау көрсеткіштерін,

легенда да екінші орынға қою керек.

Карта бағдарламасымен бірге жүретін легенда эскиз ретінде безендіріледі жəне графикалық түрде əзірленеді, жəне карта редакторлау мен баспаға əзірлеу үдерісінде өңделеді.[6]


Қорытынды:

Карталар бір уақытта жергілікті жерден бастап бүкіл Жер шарын кеңістік ретінде бақылауға мүмкіндік береді. Олар объектілердің пішіндерін, биіктіктерін, өзара орналасуын және олардың кеңістік өлшемдерін, координаталарын, ұзындықтарын, аудандарын, көлемдерін анықтауға мүмкіндік береді. Карталар осы объектілердің қажетті сандық және сапалық сипаттамаларын құрайды және де олардың арасындағы кеңістік және басқа да байланыстарын көрсетеді.Бұл қасиеттері картаның тәжірибе үшін маңызы мен мағынасын көрсетеді.

Карталар құрлық пен мұхиттарда әскери қимылдарда және туристтік сапарларда, ауа караблінде ұшқанда және жаяу маршруттарда сенімді және негізгі жол бастаушы қызметін атқарады.

Өндірістік, энергетикалық және транспорттық құрылыстарда карталар іздеу жұмыстарының, жобалаудың және инженерлік жобаларды іске асырудың негізі ретінде қолданылады. Енді теміржолдар, автомагистральдар және құбыр жолдары бірінші жобалау ұйымдарнының бөлмелерінде топографиялық карталарда белгіленеді.

Карталар ауыл шаруашылығында, яғни жерге орналастыруда, топырақты мелиорациялауда, құнарландыру жұмыстарында, эрозиямен күресте және де жер қорларын тиімді, дұрыс қолдану және тіркеуде кең қолданылады.

Карталар мектепте және мектептен тыс оқу мекемелерінде баға жетпес құрал болып есептеледі. Олар тек географиялық мәліметтердің жиыны ғана емес, сонымен қатар оларды тарату, ортақ мәдениетті көтеру құралы.

Картаны пайдалану аумағы ғылыми ізденіс құралы ретінде ғылыми прогресстің өсуіне байланысты кеңеюде. Жеке алғанда, бұл кеңею модельдеу теориясы мен информатика жетістіктерінің арқасында. Информатика көмегімен мәліметтерді жинақтау, сақтау және жеткізу географиялық карталарды толық бағалауға, кеңістік ақпараттарды бейнелеу мен анализ жасауға мүмкіндік береді.

Карталар жаңа мәліметтер алуға, даму кезеңдерін зерттеуге, оқуға және көптеген құбылыстарды болжауға мүмкіндік береді.[7]





: download -> version
version -> Коучинг сессиясының орта мерзімді жоспар Тақырыбы
version -> Сабақ тақырыбы Ынтымақтастық және топтағы бірлескен жұмыс Жалпы мақсаты
version -> Тақырыбы: Өзге тілдің бәрін біл, Өз тіліңді құрметте. Секция: қазақ әдебиеті
version -> Жалпы орта білім деңгейінің ОҚу пәндері бойынша үлгілік тақырыптық жоспарлары
version -> Ғалымдардың ең ежелгі адамды атауы
version -> Қазақстан тарихы сұрақ кітапшасы
version -> БАҒдарламасы 5-9 сыныптар Астана 2010 Қазақстан республикасы білім және ғылым инистрлігі
version -> Тип урока: изучение нового материала, урок-соревнование. Педагогические технологии
version -> БАҒдарламасы 10-11 сыныптар жаратылыстану-математикалық бағыт
version -> [Қарақытай] 1217-1218 ж. Хорезм шахы Мұхамет Текеш теңге соқтырған қала: [Отырар]




©tilimen.org 2017
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет