Н. Д. ОҢдасынов ? Арабша-қазақша түсіндірме сөздік



жүктеу 6.61 Mb.
бет6/42
Дата19.06.2016
өлшемі6.61 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   42

ағмал-заһир — ашық, анық, көрнекті істер, қызметтер. Бұл кітап төрт бөлімнен құралады: ...екінші бөлімде — ағмал-заһир жайлы, басқаша айтқанда, құдайға құлшылық ету... (Ы. Алтынсарин).

اغانى (’ағани) ағани — жырлар, өлеңдер. Абул-Фарадж әл-Исфаһани (X ғ.) өзінің жиырма төрт томдық «Китаб әл-Ағаниын» (Жыр кітабын) Шамдағы Хамданиттер әулетінен шыққан әмірші Саиф әд-Даулаға (944-965) арнаған (Ә. Дербісәлиев).

اغواء (’иғуа’ун) иғуа — 1) өсек жүргізу, сыбырлау, 2) азғыру, аздыру. Азғын ағуамен (дұрысы: иғуа — Н. О.) қоректенгендер асылды мыс етуге... аттанды,— деді ол (X. Есенжанов);

ақуа. Жаһанда жауға өзіңді жаралатпай, Болып кет, бойын бағып, тың секілді. Әр түрлі ақуа (пысат, пасық, пытна). Бөлетін ақылыңды жыл секілді (Тұрмағамбет);

иғуалау — алдау, азғыру. Дажал адам баласын һәлак етеді. Мұсылман қауымын аздыруға, хақ дінінен бездіруге ағуалайды (дұрысы: иғуалайды — Н. О.) — деді Қуанай қазірет (X. Есенжанов);

ағуалаушы — 1) өсек таратушы, 2) алдаушы, азғырушы. Ағуалаушылардың айласы болуға да ықтимал (X. Есенжанов).

ﺁفة (афатун) апат – 1) ойран; 2) ауру, кесел, күйреу, құру. Апат алды — қол қусыру (мақал). Көп елді шошытып, жағасын ұстатқан, тандайын қақтырған сұмдық апат содан білінген (М. Әуезов). ...Күн бұрын келтірмейтін жолын тапсам, Шаруаны түрлі апаттар жеңбес болса (С. Торайғыров);



апатты — ойранды, қырғынды. Жоңғардан Еділге жосылған шегірткедей апатты, айдарлы қалмақ та осы жол бойын ақтабандатты... (X. Есенжанов). Қазақ халқының қалмақ, қоқан, хиуа хандықтарымен, орыс патшаларымен күресі, жеті ағайынды жұт жылдарының апатты ауыр шақтары дәлелді дәйектемелерімен тиянақ табады (Т. Нұртазин);

апатшыл — апатқа, қырғынға ұшыратқыш. Ақын Асқардың болжамы дұрыс шықты: апатшыл фашизм еңбекші халықты тұншықтыра алмады, халық фашизмді тұншықтырды (С. Мұқанов).

أفراط (ифратун) ифрат — шектен тыс тысқарылық, шамадан тыс.— Уат мына настоящий певест. Мен бек шад болдым. Ғажап тауыш ифрат матор матиф,... — деп мұғалім әннен алған әсерінен қыбыржып отыра алмай сөйлеп кетті (I. Жансүгіров).

أفضل (афдалу) абзал — 1) жақсы, ең жақсы, жақсы көрінетін; 2) кісінің аты. Тірлікте бір-біріңді сыйласқаннан абзалы жоқ, Бақ-дәреже, сән-салтанат, Болмайды ешбір жанға жалғау (Шораяқтың Омары). ...Ат біліп, жүз танымақ бір ғанибет, Абзалдүр сөйлеспекке, атың білдір (Жарылқасын). Тарихты алға бастырған, Асқардай биік абзалым (К. Әзірбаев);

афзал. Онысы афзал болған екен, көшіріп қойып ем (М. Әуезов). Орынбурхның болып озған афзал атлы — ғәскәрия губернаторы... («Қ. К. Т.»). Тыңдаңдар мына сөзді, ей жарандар, Құлақ салып тындасаң афзалдар («К. К. Б. С»);

абзалдық — 1) жақсылық; 2) ардақтылық, қадірлілік. Арыстан алжыса да абзалдығынан айрылмайды, Ит арыстанмен ауылдас болса да иттігін қоймайды (мақал);

әпзалат. Жанға рақат, айтқан сөзің қандай майда. Өзіңдей жанның бәрі болу қайда. Ұжмақтың Нағым атты хор қызындай Әпзалат Ғиш атадан болдың пайда (Әріп).

افيون (афйунун) апиын — көкнәрдің кептірілген сүтті шырыны, ол ауруды басатын, ұйқы келтіретін дәрі ретінде медицинада қолданылады; сонымен қатар, кейбір елдерде оны наша сияқты тартады, болмаса езіп ішеді. Сөйтіп, ол адамның денсаулығына аса зиянды еліткіш затқа айналады. Апиын езілген кесе еденде төңкеріліп жатыр (С. Айни). Араққа апиынды езіп ішіп, Бір құсың мал-басыңды өрбітпеген (Әсем);



апиыншы — апиын ішуші, маскүнем. Апиыншы Албанды сонша мақтап, Құлмамбет неменемен сайтанды (Жамбыл).

اقبال (иқбалун) ықпал — 1) алға басу; 2) бап, ыңғай, тәсіл, амал; 3) қабылдау, кездесу; 4) мақұлдау, ұнату, қалау, тілеу, тілек; 5) табыс, жетістік, бақыт. Басыңа ықпал орнап, бақыт қонса, Қайырсыз қатарыңа болма онша (Тұрмағамбет). Орыс халқының прогрестік ықпалымен қазақ халқы біртіндеп отырықшылыққа ауыса бастады (М. Ақынжанов);



ықпалды — беделді, әсерлі. Советтер — дүниежүзіндегі ең беделді, ең ықпалды өкімет болып табылады («СССР Констит.») Аудандық партия комитеті мен бастауыш партия ұйымдары, совет кәсіподақ, комсомол және шаруашылық орындары егін орағында социалистік жарыстың ықпалды да әсерлі түрлерін пайдалануға айрықша көңіл бөлді (Р. Мырзашев);

ықпалдылық — беделділік, әсерлілік. Идеологиялық жұмыстың дәрежесі мен ықпалдылығын арттыруға, оны өмірмен, коммунистік құрылыстың практикасымен тығыз ұштастыра білуге тікелей байланысты (Ы. Тілеубергенов).

اقرار (ықрарун) ықрар – 1) жорамал, долбар; 2) орнату (бейбітшілік), белгілеу, заң күшін беру, дәлелдеу, анықтау, 3) мойындау, мойынға алу, 4) тану, 5) сана, түсінік. Онан соң қиямда тұрып бағаламақ... Қадирлігіне өзінің ғажиздығына ықрарының беріктігінің көрсеткен ишараты (Абай). «Бұл інің уақ емес» - деп, мақтаныпсың, Біздерді таныс бола ма? — деп, Көріп жалтақ. Ойлансаң, «өзіңді — ер, біреуді — шер көр» Деген жоқ па нақыл да ықырар салсақ (Ерімбет).

اقليم (ықлимун) иқлим, ықылым,— 1) белдеу (Жердің); 2) уәлаят, өлке, әлемнің бөлігі (діни ұғымда әлем жеті белдеуге бөлінеді-міс); 3) ауа райы, климат; 4) біраз, кез, мезгіл, шақ, дәуір. Көңілі шаһзаданың енді толды, Тақ мініп, адамзатқа патша болды. Бәріне төрт шаһар үкім жайып, Көрсетті жеті иқлимға түзік жолды («Ғашық-наме»). Жеті ықылым жердің жүзі төрт бөлім, Айтайын білгенімді бұл есептен. Төрт бөлім: үшеуі — су, біреуі — құрғақ, Қара жер су үстінде тұрған зырлап. Бір ықылым.— Меке менен Мәдине-дүр, Молда саяқлардан білдім тыңдап. Екінші — Құддыс пенен Шам болады, Үшінші — Бағдат, Фейруз һәм болады. Төртінші — Қырым, Рум деген шаһар, Ноғайлы түрлі-түрлі ел болады. Бесінші — Шын, Машын мен Қытай халқы, Адамның ойы жетпей таң болады. Алтыншы — Мәскеу менен Еділ жұрты, Шаһарлар сондай онда мол болады. Жетінші — Шаржау, Бұхара, Хорезмдік, Сұраған жеті ықылымың сол болады (Құлымбет). Сол бір ықылымнан бергі көп буындар тіршілігінің үнсіз куәсы — осы мола... сан ықылым ауысып, сан заман қауымдары құбылып, өзгеріп өтті (М. Әуезов). Сырбай қадым (көне, ескі), ықылым (талайғы, ежелгі) деген сөздерді керегіне келістіре жаратқан (М. Әлімбаев).

اكبر (’акбару) әкбар — 1) өте үлкен, өте зор; 2) аса маңызды; 3) аға, үлкен аға; Әтештей қиқу салып осы кезде Жырлады «алла әкбарын» молда түнде (Ә. Тәжібаев). Тек анда-санда «Алла әкбар, алла әкбар...» деген дауыстары ғана естіледі (Ә. Сәрсенбаев);



әкпар. Ата-бабамыздың ескі дағдысын, «алла әкпар» деген батасын, құйрық пен бауыр жеп, құдай қосқан құда болу дәстүрін аяқ астына басқанымыз ба? — деді Пірмән бұлталақтап (Ж. Арыстанов).

اكرام (’икрамун) икрам — құрмет, сый. Бұл сөзді бек естіп ғажап болды, Жүсіпті ертіп барып қонақ қылды. Ғиззәт, икрам, зияфәт, құрмет жасап, Қасындағы жолдасымен сыйлап тұрды («Ғашық-наме»).

الاذهر (’ал-азһару) әл-әзһар. Әбу Ханифа «Нұр әл-әзһар» сияқты көптеген діни кітаптар жазды («Қ. С. Э.»). Әл-әзһар — Каир қаласындағы белгілі мешіт пен мұсылман университетінің аты («Қ. С. Э.»).

ﺁلاف (алафун) алаф — мың-мың, көп мың. Перғауын дажал, дәулер болса әләп (дұрысы: алаф — Н. 0.) Қаһармен қарсы тұрып, қол ұсынсам (Шәңгерей).

البتة (албаттату) әлбетте — 1) мүлде, үзілді-кесілді, біржолата; 2) ауыс. сөзсіз, даусыз. Келмесең, егер сен бізге, Сау болмас па ем, әлбетте (Абай). Салт-сана мен мінездегі кем-кетіктерді биік моральдық тұрғыдан сынау, әлбетте, жеке-дара мақсат емес («Қ. Ә. Т.»);

әлбатта. Шафағат сұрай келген екенсіз,— әлбатта мәслихат етуге әзірміз,— деді Мұқаш молда (А. Сейдімбеков);

әлбәттә. Әлбәттә, оны әкеткен жоқ әз адам — Тайсалмадым, қарсы келсе, қазадан (X. Ерғалиев);

әлбәтте.— Әлбетте бар!— деді Дәукен (I. Жансүгіров) — Қаламызға жаңа орналасқан қонақсыз, біз тараптан нендей тілегіңіз болса да, именбей айтып тұрғайсыз, әлбәтте, – деді («М. Б. Т.»).

التفات (’илтифатун) ілтипат1) үндеу; 2) назар, ықылас, қызық, игі ниеттілік; 3) көзқарас, жүз аудару.— Мұғалім қайным, сізге қандай кітап керек еді,— деп басқалардан көрі оған айрықша ілтипат көрсетті (М. Иманжанов). Қайырбек әр кезде бұған көрсететін ілтипат жылы шырайын елестетіп, Баршагүл күліп қойды (Ғ. Сланов);



елтипат. Елтипат ешбіріне қылмаған соң, Құр іштен қапа болып жанын қинар (С. Торайғыров). Елтипатпен мына сөзге қараңыз, Келмес іске сынамаймыз шамаңыз. Асыл көңілін құрбыңыздың қабыл деп, Түсінетін бар баласың шамаңыз (Нұржан);

елтифат. Егер жұрт оның осы бір дәлелді сөздерін елтифатқа алмай, теріске шығара бастаса, Ғалым өңештей бермейді (С. Шаймерденов);

илтипат. Дегенің «Қырым шаһары» — адамизат, Қырық парыз — «қырық қонағың» болды ақиқат. Ал, шештім жұмбағыңды, қарындасым, Көңіліме келіп қолай бұл илтипат (Даңмұрын). Ал енді, жауынгер нөкерлер де бұл илтипатқа лайықты болып, мемлекетке беріле қызмет етулері шарт (Айбек);

илтифат. Илтифатқа алғаныңызға құлдық. Сізден бір көңілді хабар есіткелі келдім,— деді Науаи (Айбек). Қонақтың сөзі шығып кетті ұзаққа, Сүйенген жүйрік екен тіл мен жаққа. Берем, - дейді, жаяу жүріп елдің ақын, Бұл сөзді қалай аламыз илтифатқа? (Сырға);

ылтипат. «Сәлемге барамын» деп жүруші едім, Көрмекке жазса дидар... Барғанда салған қолқам, бақастарың, Ылтипат тұтсаң сөзімді ұнап әгәр (Мансұр). Жолдаған бізге деген келді хатың, Көңілден суық емес ылтипатың (Қаңлы Жүсіп);

ылтифат. Аға, інің, дос-жарлардың дұғасында Көп шүкір, бас көтердім сау-сәләмет. Бенденің бәрі алынбас ылтифатқа. Жетеді қолмен істеп кім мұратқа (Сапарғали). Жасы қырықтан асса да, баласының көзінше орнынан ылтифатпен тұратын (I. Есенберлин);

ілтифат. Хат жазып, сәлем айттым асыл затқа, Сөзімді сәлемменен жаздым хатқа. Пиғылын тәкаппарлық жұмсай қоймас, Алар деп жазған сөзді ілтифатқа (М. Сералин). Ілтифат маған жан деп еткеніңе, Ішімнен мың қайтара алғыс бердім (С. Дөнентаев). Поэзияға деген ілтифат соңғы жылдары бұрынғыдан да аса түсті («Қ. Ә. Т.»);

ілтипатты. Ілтипатты қызмет үлгісін көрсетіп жүрген ізгі адамдар республикамызда көп-ақ («С. Қ.»);

ілтифатты. Аса ірі ғалым, профессор Құдайберген Жұбанов мейлінше парасатты, ілтифатты адам еді (Ә. Ермеков). Жұрттың айтуынша ілтифатты, ақылды, тіпті барып тұрған сұлу көрінген Хасенге (I. Есенберлин);

ілтипаттылық — ықыластылық, игі ниеттілік. Қазақ әйелдерінің сүйкімділігі, сөзге шеберлігі, ілтипаттылығы, қалыпты мінезі олардың табиғатына тән, ерекше қасиет екені бірден көзге түседі (Жорж Буйон).

التماس (’илтимасун) илтімас — тілек, өтініш, жалбарыну, жалыну. Ереке, жазып едім сізге илтімас, Есітіп, ер екен деп нағызы хас (Қаңлы Жүсіп). Сөз болса, бұл тарихты қоя тұрып, Жан аға, жазып берші жақсы илтімас (Әбдікәрім);



ылтымас. Жолданды жанабыңа бұл ылтымас, Көненің асылына кәмәлаттас (Кете Жүсіп). Қалмасын айтылмай, еш сыр, қарындас. Жазушы Ыспан қари Сүлейменнің Жолданды бұлайынша бір ылтымас (Ы. Сүлейменұлы).

الجبار (’ал-жаббару) Алжаппар — астр. Орион, Зауза (Егіздер шоқжұлдызы). Аспандағы Көктөбеттің иесі кім? Оның иесі алып мерген Алжаппар — Орион... Оның тұрған жері Өгіз (Үркер) бен Егіздің (Босағаның) дәл ортасы (А. Машанов).

الجبر (’ал-жабру) алгебра — матем. сан мөлшерін әріп көрсеткіштері арқылы есептейтін математика бөлімі. Саясат арифметикадан гөрі алгебраға көбірек ұқсайды және де төменгі математикадан гөрі жоғары математикаға одан да көбірек ұқсайды (В. И. Ленин). Тоғызқұмалақты (қазақтың ұлт ойыны — Н. О.) кейде «Қойшының алгебрасы»,— дейді (Т. Сұлтанбеков). Европада «альджебр» сөзі латынша бұрмаланып, «алгебра» терминіне айналып кеткен (А. Көбесов);

әл-жебр. Фараби алдымен өзінің жерлесі ұлы математик Мұхаммед Хорезмдік Мұса ұлының (Әл-Хорезмидің) «Әл-жебр» — алгебраның атасын оқыды (А. Машанов);

алгебралық — алгебраға тән ерекшелік. Атақты өзбек математигі Әл-Хорезми квадрат теңдеулерді алгебралық тәсілмен де, геометриялық тәсілмен де шешкен. Алгебралық елу жеті белгісіздік теңдеме системасын арифмометрдің көмегімен шешу үшін адамның он төрт жыл еңбек етуі керек болар еді («Л. Ж»).

الحمد (’ал-хамду) алхам — діни. мақтау. Дау менен ер таласы сауда болды, Түйеміз қатар-қатар арба болды. Тар шалбар, қынамалы бешпет киіп, Алхамды шала білген молда болды (Әбубәкір);



әлхам. Білмесе де әлхамның ғибратын көрсе, молдамын деп тістей қату (С. Торайғыров). «Әлхаммен» ел алдаған жарың қайда, Жүрмепті қошеметтеп қасыңа еріп? (Құмар). Құпия сырмен ғана баяулатқан Шықты екен сызылып ән қай аулақтан? Көретін жасынан қыз ән-күйді артық, Көңілсіз әлхамдардан, аяттардан (Қ. Бекхожин). Мен қалғып бара жатып та шешемнің «әлхамды лилоһи раббил ғаламин...» деп күбірлегенін естідім (М. Сатыбалдиев);

алхамдилла — діни ұғымда Құдайды мақтау. «Құдайдың даңқы арта берсін», «Құдайға шүкір» деген мағынада. Алхамдилла, тәуір сияқтымын,— деп жауап қайырды («М. Б. Т.»);

алхамдулла. Алхамдулла, бас уәзірдің алдында беделсіз емеспіз, өтінішімізді ешқашан жерде қалдырмайды,— деді Шахабиддин (Айбек).— Алхамдулла, сені де саламат көретін күн бар екен ғой,— деп есінен танып, құлап қалды («М. Б. Т.»);

әлхамдүлелла. «Әлхамдүлелла» деп, намаз оқып тұрған қарт адам не айтып тұрғанын өзі біле ме? Жоқ, білмейді (М. Ысқақов);

алхәмділилла. Кемпір таяғын қолына алып, аяғын басқан сайын алхәмділилла деді («М. Б. Т.»);

әл-һамду-лилла. Әл-һамду-лилла! Елден келгеніңізге көп болды ма? («Т. С.»);

әлхам-аят. «Еліптен» «биге» дейін бір ай жүріп, Күндерім жас балалық өтті езіле. Айталмай тіл бұралып әлхам-аят, Үстіме төніп талай қалған таяқ (Қ. Бекхожин).

السلام عليكم (’ас-саламу‘алайкум) ассаламуәлейкөм — сізге бейбітшілік (тыныштық) болсын (орнасын)!—мұсылмандардың сәлем беру түрі (формуласы);



ассалаумаәлейкум. Ассалаумаәлейкум, хазрети ғалым! Кел, жан досым,— деді, көңілденіп басын көтеріп Сұлтанмұрат (Айбек). Ассалаумаәлейкум!— десті (Т. Әлімқұлов);

ассалаумағалайкум. Ассалаумағалайкум, батыр Ерден! Кетіп тұр бақ-дәулетің тағы керден (Ы. Алтынсарин). Ассалаумағалайкум, мұғалім,— деді Саки Ниетқабылға таянып келе бергенде (Ғ. Сланов);

ассалаумағалайкүм. ...Ассалаумағалайкүм, молда тақсыр! Ауырып қалыпсыз-ау жолда тақсыр (I. Жансүгіров). Ассалаумағалайкүм, халыңыз қалай, Садық аға (Т. Тохтамов);

ассалаумағалейкум. Ассалаумағалейкум! Айып етпеңіз, қария, бұрын жүзіңізді көрмесем де жорамалдап тұрмын,— деді Сауран сұлтан (Т. Ахтанов). «Ассалаумағалейкум», - деп табалдырықтан Қайырқан аттады (Е. Әзімбаев);

ассалаумағалейкум. Ассалаумағалейкум! Өзіңіз, сірә, қатты шаршап келесіз-ау деймін (С. Ғаббасов). Ассалаумағалейкум, ата,— деді ол Бұтабек ақсақалға қолын ұсынып (Р. Қунақова);

ассалаумағаликум.— Әбеке, ассалаумағаликум!— деген даусы естілді (Қ. Жұмаділов);

ассалаумаликум. Ассалаумаликум,— деп әкем Ақанның шылбырына оралып, атынан түсіріп алды (X. Тілеубайұлы). Ассалаумаликум, Жәке! Ал, келін құтты болсын!— деп қалды Мұңал (Қ. Мұханбетқалиев);

ассалаумәликум. Алдияр тақсыр, Әбілқайыр хан. Құзырыңызға тағзым етемін. Ассалаумәликум,— деді Тәуекелев (Т. Ахтанов);

әссалаумағалайкум. Әссалаумағалайкум, Мәмет мырза, қадамыңыз құтты болсын,— деді Бөкенбай (Т. Ахтанов).

السموت (ас-самуту) азимут — 1) бағыт, беталыс; 2) жол, 3) азимут — астр. аспан сферасының белгілі нүктесі арқылы өтетін меридиан жазықтығы мен тік жазықтығы сызықтарының бұрышы. Магниттік азимут — берілген нүктедегі магниттік меридиан жазықтығы мен сол нүкте және азимут алынатын бағыт арқылы өтетін жазықтықтың арасындағы екі жақты бұрыш («Қ. С. Э).

الفباء (алифбаун) әліппе — 1) алфавит; 2) бастауыш мектеп оқушыларына арналған оқулық. Ыбырай: «Қиын істі жеңілдетіп, әліппені бітірдік қой» (М. Ақынжанов). Арабша «әліф» (а), «би» (б) деген екі әріптің атынан «әліппе» деген сөз құралды (А. Машанов);

альфба. Ш. Әлімбаевтың «Данышпандық альфбасы» жинағында әңгімелер ғылым кереметтерін ашуға құрылады (С. Қирабаев);

әлифби. Молданың «әлифби» деп отырғаны — қазіргі біздің алфавиттің «а» мен «б»-сы (С. Мұқанов);

әлифби. «Әлифби» — Абайдың бір өлеңінің аты («Қ. С. Э.»);

әліпби. Бірге оқып, ең әуелі, әліп-биді ...Қосылып әнге салып «жұм» мен «сиді» (С. Торайғыров). Басталды әліп-би, әбжәт дегендер, Молда ғой момындарды илегендер. Баламды жақсы оқыт, молдеке деп, Әркімнен келіп жатыр сый дегендер (Әшім).

الفة (’улфатун) үлфәт – 1) ризалық, татулық, ынтымақшылық, пікірлестік, бірауыздылық; 2) сүйкімділік, достық, махаббат. «Серке» туралы «үлфәт» газеті редакторларының бірі «Нажат» (Азаттық) деген жинақта «1906 жылдың ақырында «Үлфәттің» қазақ оқушыларына арнап, қазақ тілінде «Серке» атты екі жетілік газет шығаруға қарар болды» (Б. Кенжебаев, Ө. Есназаров).

الفراق (ал-фирақу) әлпірақ — айрылысу. Дал болып мен отырмын жерге қарап, Тұс-тұсқа зейін, пікір кетті тарап. Әлпірақ деген бір сөз ойға түсіп, Сандалған бір Мәжнүнмін халім харап (М. Сералин);

алфырақ. Ғашық жарым алфырақ, Шаһарярым алфырақ, Бірге туып, бірге өскен, Мағшуғ, жаным, алфырақ («Ғашық-наме»).

القادوس (ал-қадусу) альбатрос — 1) қауға, шығырдың шелегі; 2) зоол. альбатрос. «Альбатрос» поэмасында 30-жылдардың бас кезінде-ақ жинақтап суреттей білді («Қ. Ә. Т.»). Ленин жолын, онын өсиетін жүзеге асырушы күрескерлерді сол ұлы мұхиттың аспанында талмай, қажымай қанат қағатын ер құс — Альбатросқа ұқсатады («Қ. Ә. Т.»).

القرﺁن (ал-қурану) әлқұран — құранның бір аты. Бұл кітап төрт бөлімнен құралады... Үшінші бөлімде — адамгершілік (ахлақ) жайы, басқаша айтқанда, Әлқұранның айтуы бойынша адамның қандай бағыт ұстап, қандай адамгершілікте болуы керек екендігі көрсетілді (Ы. Алтынсарин).

القصة (ал-қиссату) алқисса — қысқаша әңгіме, қысқаша айтып беру. Алқисса, Жүсіп қожаға Сара қыздың Біржанменен айтысқанын қыздың өзі осылай деп бастан-аяқ баян қылғаны - айтысқанның келер жылында («Айтыс»). Алқисса, сонда Қосай әкесінен алты жасында қалып еді («Б. Ж»);



әлқисса. Әлқисса, Горький атындағы совхозда бес бала туыпты,— деп басталады бұл әңгіме (Ә. Фатихов);

әлхисса. Одан сары тайлақ жөнінде сұрасаңдар ғой, әлхисса ғып бір түн жырлап беретін еді,— деді (Ә. Нұрпейісов). Әлхисса, дастан тамам сел туралы, Сел — сылтау, бұл — халайық, сен туралы (Ж. Молдағалиев).

القلويات (ал-қилуйату) алкалоид — азот текті химиялы заттар. Барбаристе берберіннің алкалоиды бар екендігі ертеден белгілі болған (С. Сұбханбердин). Клетка шырынының құрамында болатын, ішінде азоты бар және өзі сілтіленген заттың бірі — алкалоид (Т. Мұсақұлов).

الكحول (ал-кухулу) алкоголь — 1) химиялық органикалық зат, спирттің негізі; 2) спиртті еліткіш ішімдіктер. Алкоголь — адамның денсаулығын жойып, денені уландырумен қатар құмартып ішушілердің организмін әр түрлі жазылмас дертке бейімдейді (Н. Семашко);

алкоголизм — маскүнемдік, алкогольдың өзіне және жалпы қауымға көп зиян келтіретін ішкілікке берілгендік, ауру. КПСС Орталық Комитеті мен Министрлер Советінің 1972 жылы Ішкілік пен алкоголизмге қарсы күрес шараларын күшейту туралы қаулысы — халық денсаулығын сақтау қамқорлығының дәлелі (И. Қарағұлов);

алкоголик — маскүнем, спиртті ішімдікке берілген адам. Қазір біреу «ашыған бидай көже» деген сөзді аузына алса, мен арақ көрген алкоголиктей болып, өз-өзімнен тамсана бастаймын (Б. Момышұлы);

алкогольсіз. Качиры поселкесіндегі сусын-сыра заводы сыра мен алкогольсіз сусынның бірнеше түрін шығарады («Ж. Қ.»).

الكيمياء (ал-кимиау) алхимия — Орта ғасырда жай металды табиғатта болмаған «фәлсәфә тасы» арқылы алтынға, күміске айналдыру жолын іздеу әрекеті, осы жолда көптеген химиялық заттар табылған. Бұл кітапты жазудағы менің мақсатым алхимияның қажетті өнер екенін дәлелдеу, сонымен қатар оны үйренушілердің қателері қайда екенін көрсетейін дедім (Әл-Фараби). Әлхимиктердің ізденуі арқылы бірқатар химиялық заттар табылған. Темірді алтынға айналдыратын алхимия ғылымының бір негізі осында жатыр (А. Машанов). Әр құбылыстың бас себебінің сырын білуге тырысу керек. Олай болмаған күнде құбылыс туралы түсінік шала болмақ. Оның өзі — нағыз қауіпті нәрсе. Өте қауіпті.



Алхимияшылардың ішінде кейбір қулары мыстың, темірдің түсін бояп, қоспа қосып, алтын деп алдап сатады (А. Машанов);

алхимиялық — алхимияға тиісті. Әл-Фараби «Алхимия өнерінің қажеттігі туралы» атты трактатында өз тұсындағы алхимиялық білімдерді таңдап, алхимияның жалған қабыршағынан ғылыми дәнін бөліп алып, оны белгілі бір зерттеу пәні бар жаратылыстану ғылымының бір саласы ретінде қарастырады («Қ. С. Э.»);

алхимик — алхимиямен шұғылданушы адам. «Қамқалы» совхозынан алхимик шықты десеңші!— деп Тұрысбек мырс етті. «Алхимигің» не, әй? (Т. Әлімқұлов).

اللات (ал-лату) аллат — ислам дініне дейінгі арабтардың көп құдайларының бірінің аты. Мекке тұрғындарының ерте заманнан келе жатқан Хувал, Аллат, Манат және Аллуза дейтін айрықша құрметті құдайлары болды (X. Ақназаров). Ислам әуелі Мекке қаласында туған. Көптеген араб тайпаларының әуелде Хубал, Аллат, Манат... деген құдайлары болған (Ж. Дүйсенбин).



الله (ал-лаһу) алла — діни. құдай (мифологиялық діни түсінік бойынша бүкіл дүниені, адамзатты, жан-жануарды жаратушы ие, құдай, тәңірі жасаған деген теріс түсінік, сенімнен туған атау). Ислам - монотеистік дін, оның уағыздары бойынша құдай біреу, ол арабша алла (әлләһ) деп аталады. «Алла» сөзі — арабтардың «әл-ілләһ» деген сөздерінің бірігіп кеткен сөзі (М. Ысқақов). Алла бермегенді, молда бермес (мақал). Атаңды анаң азғырып, Тұрғызбаған пейіште. Алласы оны жазғырып, Әкелді бастап кей іске (Абай). Оллаһи! Ант етемін алла атымен. Орыс тілін білемін һәм хатымен (С. Торайғыров);
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   42


©tilimen.org 2016
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет