Силлабус қазақ тілі пәні бойынша, коды krya 1104



жүктеу 5.54 Mb.
бет14/29
Дата20.06.2016
өлшемі5.54 Mb.
1   ...   10   11   12   13   14   15   16   17   ...   29

Дене тәрбиесі – дәрісіз ем


Қоғамның басты байлығы – адам. Адамның басты байлығы – денсаулық. Ал денсаулықты сақтап, байытатын – қимыл-қозғалыс. Яғни, қимыл-қозғалыс дегеніміз – дене тәрбиесі. Сондықтан спорт өмірге өте қажет.

Дене тәрбиесімен айналысқалы өзімді сергек сезіндім. Ал сергек адамның өмірге, қоршаған ортаға көзқарасы да айырықша. Ол өзін эстетикалық тұрғыдан қалыптастырып, ең бастысы көпшілік, қоғам мүддесін қорғауды негізгі мақсат санайды.



Спорт – салауатты тұрмысымыздың басты кепілі. Өйткені ол үздіксіз еңбектенуді, зор қажыр-қайратты қажет етіп, өмірге құштарлықты арттырады. Яғни, өмірді сүйіп, уақытты қадірлей білуге, тек жақсылыққа ұмтылуға тәрбиелейді.

(Қ.Байдосов. «Денсаулық» журналы. 1991, №5.)


Когнитивті – білім компетенциясы:

Тестілер:

1. Салалас кұрмалас сөйлемді көрсетіңіз.

а) Отандық фармацевтиканы өрістетуде көп жұмыстар жүргізіліп жатыр.

ә) Табиғи дәрі- дәрмектердің көпшілігі өзімізде өсетін дәрлік өсімдіктерден жасалады.

б) Қызыл май- бірнеше өсімдік қоспаларынан дайындалады, сондықтан оны сырқаттың бірнеше түрін емдеуге қолдануға болады.

в) Әр дәрінің өзіне тән ерекше шипалық қасиеттері бар.

г) Пантокрин- зат алмасу бұзылғанда, ас қорыту сырқатында және ой, дене жұмысынан шаршағанда қолданылады.



2. Салалас құрмалас сөйлемді табыңыз.

а) Аспиринді аш қарынға ішу қауіпті болғандықтан, оны қабылдар алдында тамақтанған жөн.

ә) Дәрі адам баласына өте ертеден белгілі.

б) Дәрілер қолданылуына және науқас адамға әсер етуіне қарай бірнеше топқа бөлінеді.

в) Пасталар мөлшерленбеген дәрі-дәрмек қалыптарына жатады, сондықтан рецепте жалпы мөлшері ғана белгіленеді.

г) С витамині ағзаның түрлі жұқпалы ауруларға қарсы тұруын арттырады.



3. Жалғаулық шылау қатысқан сөйлемді көрсетіңіз.

а) Туберкулезге қарсы қолданылатын дәрілер көп.

ә) Өсімдіксіз өмір жоқ.

б) Вакцина – микроорганизммен, вирустан алынатын препарат.

в) Глюкоза – тағам өнеркәсібінде және медицинада кеңінен қолданылады.

г) Сұлы – астық тұқымдас өсімдік.



4. Жалғаулықты салалас құрмалас сөйлемді көрсетіңіз.

а) Науқастың дене қызуы көтеріледі, басы айналады.

ә) Темекі шегу ежелгі замандарда пайда болған.

б) Ыстық өткен адамды көлеңкеге жатқызыңыз, денесін салқын сумен сүртіңіз.

в) Тамаққа тәбеті болмай, қаны азайып кетті.

г) Ол толық жазылды, сондықтан кеше ауруханадан шықты.



5. Сөйлемнің дұрыс аудармасын көрсетіңіз.

Человек с истощенными нервами, становится раздражительным.

а) Адам ашықты жүйке жүйесі, болады ашулану.

ә) Жүйке жүйесі тозған адам ашуланшақ болады.

б) Жүйкесі тозған бар адам болады ашуланшақ.

в) Тозған жүйкемен адам ашуланшақ тұрады.

г) Жүйкесі тозған ұйқышыл келеді.

6. Талғаулықты салалас құрмалас сөйлемді көрсетіңіз.

а) Биыл көкөніс өте жақсы шықты, себебі жаңбыр көп болды.

ә) Мен түсінбеймін, неге сен түсінбейсің.

б) Күн ашылды, бірақ сен үйде болмадың.

в) Көктем келді, күн жылынды.

г) Науқастың қан қысымы біресе көтеріледі, біресе төмендейді.



7. Салалас құрмалас сөйлем жасайтын сыңарды табыңыз.

..., ауру асқынса ауруханаға жатқызып емдейді.

а) Гигиеналық талапты сақтау

ә) Науқасты көбіне үйде күтеді

б) Ақшыл қабықша болып

в) Ауру қоздырғыштары болса да

г) Буынға зардабын тигізгенде

8. Салалас құрмалас сөйлемді көрсетіңіз.

а) Ағзаны түрлі зиянды заттардан, әсерлерден сақтайды және дене қызуын реттеп отырады.

ә) Аурудан сақтану үшін жұмыс пен демалыс режимін сақтап, дене шынықтыру жасап тұруы керек.

б) Ішкен тамақтағы қоректік заттар мен гормондар қан арқылы әрбір мүшеге тарайды.

в) Ұйқысы бұзылып, асқа тәбеті болмады.

г) Миға қан құйылуда ауру есінен айырылып, кейде өліп кетуі мүмкін.



9. Салалас құрмалас сөйлемді көрсетіңіз.

а) Полиомиелит кейде жеңіл өтеді және инфекция зертханалық зерттеу кезінде анықталады.

ә) Кейде ауру ұзаққа созылып, адам мүгедек болып қалуы мүмкін.

б) Миға қан құйылу кезінде ауру ес-түсінен танып қалады.

в) Мидың қызметі нашарлап, ауру пайда болады.

г) Денсаулықты сақтау мен насихаттаудың тәсілдерін үйреніп, салауатты өмір салтын қалыптастырады.



10. Салалас құрмалас сөйлемді көрсетіңіз.

а) Ауру басталғанда науқастың дене қызуы көтеріліп, жұтынғанда тамағы ауырады.



ә) Қан денені жұқпалы аурулардан қорғайды, мүшелерді өзара байланыстырады.

б) Егер жүрек жылдам соқса, онда қан жылдам айналады.

в) Ауруханаға жатып емделгенмен, науқас толық жазылып шыққан жоқ.

г) Сырқат, көбінесе, құрғақ жөтелден басталып, кейін іріңді қақырық тастау қосылады.


Операционалды – дағды компетенциясы:

1-жаттығу.Берілген сөздерді орын тәртібі бойынша қойып, сөйлем құрастырыңыз. Сөйлемдерді орыс тіліне аударыңыз.

1. Емдік, уақытында, анықтап, ауруды, шараларды, қолданған жоқ.

2. Бірі, эндокриндік, көп аурулардың ең, қантты диабет (ҚД), тараған.

3. Мөлшерін, қант, қажет, бар, науқастардың қант диабеті, қадағалауы.

4. Бауырда, балық, болады, Д витамині, майында.
Коммуникативті компетенция:


  • Салауатты өмір салтын қалай қалыптастыруға болады?

  • Валеология қандай сөздерден құралған?

  • Елімізде жиі кездесетін ауруларды атаңыз.

  • Валеология арқылы нені үйренуге болады.

  • Салалас құрмалас сөйлем қалай жасалады?

  • Салалас құрмалас сөйлемнің қандай түрлерін білесіз?


11.Негізгі әдебиеттер:

1. Дәрменқұлова Р.Н. Медициналық мәтіндер жинағы. А., 2001. 130 -б.

2.Дәрменқұлова Р.Н. Қазақ тілі. А.,2010. 128-129 б.

2. Бектұров Ш., Бектұрова А. Қазақ тілі для начинающих. Алматы. «Рауан», 1994. 310-313 бб.


Қосымша әдебиеттер:

1. Бектаев Қ. Үлкен қазақша-орысша, орысша-қазақша сөздік. Алматы, 2001.

2. Құлмағамбетова Қ., Елемисова Ж., Қазақ тілін үйренушілерге көмек. Алматы, 1990.130-б.

3. Қожахметова Х. 40 уроков казахского языка. Алматы, 1989.172-б.



ТӘЖІРИБЕЛІК САБАҚТАРҒА АРНАЛҒАН

ӘДІСТЕМЕЛІК НҰСҚАУЛАР

27 тақырып: Ағзаны шынықтыру



Сабақтас құрмалас сөйлем

2012 ж.
Кафедра мәжілісінде талқыланды


Хаттама №____, «_____»____________2012ж.

«Бекітемін»

Кафедра меңгерушісі, ф.ғ.к., доцент С.Қ.Суатай

1. Тақырыбы: Ағзаны шынықтыру

Сабақтас құрмалас сөйлем
2. Мақсаты: сабақтас құрмалас сөйлемнің жасалуын практикалық жолмен меңгерту, ағзаны шынықтыру туралы мәлімет беру, мәтінде кездесетін жаңа сөздер мен сөз тіркестерін пайдаланып сөйлем құрату, мәтінді өз бетінше мазмұндауға дағдыландыру.
3. Міндеті:Жаңа тақырыптағы медициналық сөздер мен сөз тіркестерінің аудармасын беріп, қазақша өз ойын еркін жеткізуге үйрету.
Когнитивті – білім компетенциясы: Сабақтас құрмалас сөйлем туралы жан- жақты мағлұмат беру, білімін кеңейту, алған білімдерін деңгейлік тапсырмалар арқылы бекіту.
Операционалды – дағды компетенциясы: мәтін бойынша сұрақтар құрастырып, өз бетінше мазмұндауға, грамматикалық тақырып бойынша түрлі жаттығу жұмыстарын орындауға дағдыландыру.
Коммуникативті компетенция: топтасып жұмыс істеу барысында өз ойын еркін жеткізу, шығармашылық қатынас орнату.
Өзін-өзі дамыту компетенциясы: шығармашылық белсенділіктерін шыңдау, ойларын еркін жеткізе білуге баулу, ой-өрісін дамыту, іздену жұмыстарына төселдіру.
4. Негізгі ұғымдар: төзімділігін арттыру, тұрмыс жағдайы, шараларды қолдану, сулы орамал, ағза, шыныққан, дағды, қан айналысы;сабақтасқұрмалас сөйлем туралы түсінік, олардың жасалу жолдары, қолданыстағы көрінісі.
5. Сабақты өткізу жоспары (уақыты , минут)

Ұйымдастыру кезеңі (5мин. )

Үй тапсырмасын сұрау ( 45 мин.)

Жаңа сабақ

Грмматикалық тақырып бойынша жұмыс ( 25 мин.)

Лексикалық материалмен жұмыс

Мәтін алдындағы жұмыс (10 мин.)

Мәтін бойынша жұмыс ( 25мин.)

Мәтіннен кейінгі жұмыс ( 15 мин.)



Жаңа сабақты қорыту (10мин. )

Студенттің білімін бақылау (10 мин. )



Студенттің білімін бағалау (5мин. )
6.Өткізу түрі: Аралас сабақ
7.Білім берудің және оқытудың әдіс-тәсілдері: сұрақ- жауап, әңгімелесу, салыстыру, түсіндіру, жаттығу, сөздік, пікірталас.
8.Көрнекі құралдар: «Ағзаны шынықтыру» мәтініне арналған кесте, сабақтас құрмалас сөйлемнің жасалу жолдары жазылған кесте, үлестірмелі парақшалар.

9.Тапсырмалар

Жаңа сабақ

Сабақтас құрмаластың жасалу жолдары:

Бағыныңқының баяндауыш тұлғасы

Тұлғалық белгісі

Сөйлемнің сызбасы

1. Шартты рай

-са, -се, (-сам, -сем, -сақ, -сек, -саңдар, -сеңдер,

-саңыз, -сеңіз, -саңыздар, -сеңіздер), -са, -да, -се, -де

бағыныңқы –

басыңқы

~ ~ ~ ауырса, І______І

аурыса да,


2. Көсемше

-а, -е, -й, -ып, -іп, -п, -ғалы, -гелі, -қалы, -келі, -майынша, -мейінше

~ ~ ~ емделе, І______І

~ ~ ~ емделіп, І______І

~ ~ ~ емделгелі, І______І

~ ~ ~ емделмейінше, І – І


3. Есімше

-ған -ша, -ше

-ген -дай, -дей

+ -да, -де

-қан -мен

-кен -дықтан, -діктен


-ған сайын

-ген соң

-қан кезде

-кен шақта

уақытта
-ған -ға (-ге) шейін

-ген: + -нан бері

-қан -нан кейін

-кен
соң

бұрын
-ма, -ме, + -с –тан

-ба, -бе, -тен

-па, -пе

~ ~ ~ ауырғанша, І_____І

~ ~ ~ ауырғандай, І____І

~ ~ ~ емделгенде, І____І

~ ~ ~ емделгенмен, І___І

~ ~ емделгендіктен, І___І


~ ~ емделген сайын, І – І

~ ~ емделген соң, І_____І

~ ~ емделген кезде, І – І


~ ~ ~ емделгеннен

бері, І_____І

~ ~ ~ емделгеннен

кейін, І______І
~ ~ емделгеннен соң, І – І

~ ~ ~ емделгеннен

бұрын, І_______І

~ ~ емделместен, І_____І

4. Етістік негізі:

-ысымен,
-ісімен


~ ~ ~ емделісімен, І____І

5. Қимыл есімі:

-у үшін

~ ~ емделу үшін, І_____І



Студенттердің өз бетімен істейтін жұмыс түрлері
1-жаттығу. Берілген сөйлемдерді мағынасына сәйкес құрастырып, сабақтас құрмалас сөйлемдердің түрлеріне ажыратыңыз.

1. Науқас есінен танып

науқас дәрігерге барып қаралды.

2. Жедел гастрит дұрыс емделмесе

оның денсаулығы мықты болу керек

3. Өт жолына құм жиналған себепті

иммунитетті көтеруге көмектеседі

4. Адам жан-жақты даму үшін

аяқ-қолы тырысуы мүмкін

5. Витамин тағам құрамында аз болғанмен

созылмалы гастритке ұласады


2-жаттығу. Бағыныңқының баяндауышы қайтіп? қайтсе? қашан? не себепті? не мақсатпен? деген сұрақтарға жауап беретін 5-6 сөйлем жазыңыз.
3-жаттығу. Төменде берілген етістіктерді пайдаланып, сабақтас құрмалас сөйлем құраңыз.

Емдеу, демалу, байқау, анықтау, суық тию, сапар шегу, қатысу.
4– жаттығу. Төмендегі сөйлемдердің бағыныңқы мүшесін тауып, сөйлемді аяқтаңыз.

1. ... жедел жәрдем шақыру керек. 2. ... аурудың себептерін дер кезінде анықтау керек. 3. ... үнемі дәрігердің бақылауында болған жөн. 4. ... бөлменің ауасын таза ұстау керек. 5. ... курсқа барып жүрдік.


5 – жаттығу.Берілген сөйлемдерді толықтырыңыз.

1. Науқас жатқан бөлмені тазалап, ... . 2. Дәрігер науқасқа диагноз қойып, ... . 3. Асанның дене қызуы кешке көтеріліп, ... . 4. Әр адамның қаны қай топқа жататынын анықтап алмай, ... . 5. Артық су, минералды тұздар қанның құрамынан шығарылып, ... .
6–жаттығу.Берілген сөйлемдердің бағыныңқы мүшесін тауып, сөйлемдерді аяқтаңыз.

1. ..., ентігу сияқты белгілер байқалады. 2. ..., дәрігердің кеңесін тыңдаған жөн. 3. ..., қан айналысы жүйесінің жұмысын жақсартатын дәрі-дәрмектер ішу қажет. 4. ..., бөлменің ауасын тазарту керек. 5. ..., ас қорыту жүйесінің қызметін реттеп отырады. 6. ..., емді дұрыс қабылдау қажет. 7. ..., қант диабеті пайда болуы мүмкін.
Мәтін алдындағы жаттығу жұмыстары

1-тапсырма.Мәтінде кездесетін жаңа сөздер мен сөз тіркестерін оқып, жаттап алыңыз.

төзімділік - выносливость, терпеливость

бейімделу - адаптация, приспособиться

қыздырыну-согреваться, обогреваться

шынығу - закаливание



сүрту - вытереть

шұғылдану - заниматься

сулы орамал - влажная тряпка

дене тәрбиесі - физическое вопитание

шыныққан - закаленный


2-тапсырма. Мәтін бойынша берілген сөз тіркестерін оқытушының көмегімен орыс тіліне аударыңыз. Курсивпен берілген сөздерге сұрақ қойыңыз. Қарамен жазылған сөз тіркестеріне құрмалас сөйлем құрастырыңыз.

Шыныққан ағза,сыртқы ортаның, суыққа төзімді, ыстыққа үйренген адам, күнделікті дағды, денсаулығына байланысты, дене тәрбиесі, қан айналысы, күн көзі, үздіксіз шұғылдану, шартты рефлекс, күнге күю, салқын тиіп ауыру.
3-тапсырма. Мәтінді оқыңыз.

Ағзаны шынықтыру

Ағзаны шынықтыру - бұл ағзаның сыртқы ортаның әсеріне (ыстыққа, суыққа, атмосфера қысымына т.б.) төзімділігін арттыру үшін қолданылатын шаралар жүйесі. Бұл шараларды қолдану нәтижесінде ағзаның жылу реттеуі қалыптасып, шартты рефлекс пайда болады. Шыныққан ағза ыстыққа да, суыққа да төзімді келеді.

Ағзаны шынықтырғанда қан айналысы жақсарады. Суыққа шынығу түрлі салқын тиіп аурудан алдын ала сақтандырады. Ыстыққа үйренген адам ағзасы жылуды термен шығарып, дене температурасын қалыптастырады. Ағзаны шынықтыруда ауа, су, күн көзі, сумен емдеу және дене тәрбиесі жаттығуларымен (гимнастика, жеңіл атлетика, жүзу, серуендеу т.б.) үздіксіз шұғылданудың маңызы зор.

Мұнымен қатар ағзаны шынықтыруға күнделікті дағды, тұрмыс жағдайы әсер етеді. Ағзаны шынықтыруды бала кезінен бастау өте пайдалы. Бұл кез бала ағзасы қалыптасып, толық жетілмеген кез. Сондықтан қандай жағдайларға болсын жас ағза тез бейімделеді.

Ағзаны шынықтыруда қолданылатын тәсілдер адамның жасына, денсаулығына байланысты, мысалы, кейбір адамға күнге қыздырынуға болмайды. Мұндайда ағзаны шынықтырудың басқа әдістері қолданылады. Ағзаны шынықтыруға кірісуден бұрын дәрігерге қаралып ағзаны шынықтырудың қай түрімен шұғылдану (күнге күю, шомылу т.б.) жөнінде кеңес алу керек.

Ағзаны шынықтыру шараларының ішінде өте пайдалысы – ашық бассейнде шомылу. Судың температурасы әрбір адамның жағдайына (жасы, денсаулығы) байланысты болуы шарт. Шомылуға болмайтын адамға таңертең, кешке, жатар алдында сулы орамалмен денені сүрту де пайдалы. Бұл ағзаның қан айналысын қалыптастырып, терісін шынықтырады.
Мәтіннен кейінгі жаттығу жұмыстары

4-тапсырма.Мәтін бойынша сұрақтарға жауап беріңіз.

1. Ағзаны шынықтыру дегенді қалай түсінесіз?

2. Ағзаны шынықтырудың қандай пайдасы бар?

3. Ағзаны шынықтыруды қай жастан бастаған дұрыс?

4. Ағзаны шынықтырудың қандай шараларын білесіз?
5-тапсырма. Төмендегі сөздерді мәтіндегі берілу ретімен нөмірлеңіз.


Әрбір адамның

1. ___________________

2. ___________________

3. ___________________

4. ___________________

5. ___________________

6. ___________________

7. ___________________


Шомылуға болмайтын

Күнделікті дағды

Әдістері қолданылады

Шартты рефлекс

Төзімділігін арттыру

Тез бейімделеді

Кім тез табады?” ойыны



Жұмбақтың шешуін тауып, сол шешуіне тез сөйлем құрастырып айтыңыз.

1. Сыртқа шығар жолы тұйық, 3. Үңгір түбінде жалбырап,

Түсі шымқай қызыл сұйық. Өсіп тұр жалғыз жапырақ.



2. Таппайтын тағат, 4. Бір таудың екі жағына,

Тығулы сағат. Екі қалқан жабысқан,

Жақын барсаң маңына,

Сезе қояр дыбыстан.
6-тапсырма. Мәтіннен сабақтас құрмалас сөйлемдерді табыңыз.
7-тапсырма. Мәтіннен төмендегі сөз тіркестерін тауып, сөйлемді оқыңыз.

  1. Өте пайдалысы

  2. Терісін шынықтырады

  3. Дәрігерге қаралу

  4. Суыққа төзімді

  1. Тұрмыс жағдайы

  2. Шаралар жүйесі

  3. Үздіксіз шұғылдану

  4. Сыртқы орта


Когнитивті – білім компетенциясы:

Тесттер:

1. Мезгіл бағыныңқы сабақтас құрмалас сөйлем жасайтын сыңарды табыңыз.

..., құлақтың естуі төмендейді.

а) Ірің құлақтың ішіне енсе

ә) Жүргенде сенімсіздік байқалып

б) Науқастың дене қызуы көтерілгенде

в) Қан қысымы төмен болғандықтан

г) Дене қызуы басылып

2. Қарсылықты бағыныңқы сабақтас құрмалас сөйлем болатын сыңарды көрсетіңіз.

..., адам мүгедек болып қалуы мүмкін.

а) Кейде ауру ұзақ ауырып емделгенмен

ә) Полиомиелитпен ауырғанда

б) Аурудың жасырын кезеңі өткеннен кейін

в) Асқа тәбеті болмағандықтан

г) Аурудың денесіне бөртпе шықса

3. Мезгіл бағыныңқы сабақтас құрмалас сөйлем емес қатарды көрсетіңіз.

а) Ол университетті бітіргеннен бері, білімін жыл сайын жетілдіріп келеді.

ә) Кітапханаға досымен барғанда, ешкімді кездестірмеді.

б) Науқас анализ тапсырып келгенше, дәрігер ауруларды қарап болды.

в) Асан тауда демалып жүргенде, біз жарысқа дайындалдық.

г) Бүгін күн суық болғандықтан, ол жылы киінді.



4. Мезгіл бағыныңқы сабақтас құрмалас сөйлемді көрсетіңіз.

а) Денсаулығы жақсы болғандықтан, науқасты ауруханадан ерте шығарды.

ә) Университетті жақсы бітірсем, мен өзімнің қалаған мамандығым бойынша жұмыс істеймін.

б) Тіл мерекесі болып, студенттер өз өнерлерін көрсетті.

в) Қазақ тілін үйреніп болғанша, жолдастары түскен оқуларын бітіріп маман болды.

г) Жеке бастың тазалығын сақтау үшін, қажетті заттарды сатып алды.



5. Көп нүктенің орнына тиісті баяндауышты қойып, мезгіл бағыныңқы сабақтас құрмалас сөйлем жасаңыз.

Баспа ауруы ағзаға..., өте суық сусын ішкенде пайда болады.

а)микроб енгенде

ә) суық тисе

б) суық тиіп

в) зардап тигізсе

г) дәрі ішпегендіктен

6. Мезгіл бағыныңқы сабақтас құрмаластың бағыныңқысының баяндауышы болатын сөзді көрсетіңіз.

Аурудың интоксикация құбылыстары ..., антибиотиктерді 7-8 күн бойы қабылдайды.

а) суық тиіп

ә) болған кезде

б) болып

в) болса


г) болдық

7. Сөйлемнің алдыңғы сыңарын табыңыз.

.., БЦЖ вакцинасы егуге болмайды.

а) 3-5 жыл бойы сақталады

ә) Тері сыртында жара болып

б) Өсімдік майында

в) Тұмаумен ауырған кезде


Операционалды – дағды компетенциясы:

1–жаттығу.Берілген сөйлемдерді сабақтас құрмалас сөйлемге айналдырыңыз.

1. Науқастың терісі құрғап кетеді, ауыр формаларында алақаны, табаны қайызғақтанып түлейді. 2. Өт жолы немесе бауыр, ішіндегі өт жүретін жолдары таспен жабылып қалады, адам денесі, көзі сарғая бастайды. 3. Мұндай кезде науқастың өміріне қатер төнеді, шұғыл түрде ауруханаға жатқызылады. 4. Бүйректе зәр түзіледі, ол несепағар арқылы қуыққа ағады.
Коммуникативті компетенция:

Мәтін бойынша сұрақтарға жауап беріңіз.

1. Ағзаны шынықтыруда қандай тәсілдер қолдануға болады?

2. Суыққа шынығудың қандай пайдасы бар?

3. Ағзаны шынықтыруда судың температурасы қандай болу керек?

4. Шомылуға болмайтын жағдайда не істеу керек?
11.Негізгі әдебиеттер:

1. Дәрменқұлова Р.Н. Қазақ тілі. А., 2001. 139-140 бб.

2. Бектұров Ш., Бектұрова А. Қазақ тілі для начинающих. Алматы. «Рауан», 1994. 320-321 бб.
Қосымша әдебиеттер:

1. Бектаев Қ. Үлкен қазақша-орысша, орысша-қазақша сөздік. Алматы, 2001.

2. Құлмағамбетова Қ., Елемисова Ж. Қазақ тілін үйренушілерге көмек. Алматы, 1990. 131-134б.

3. Қожахметова Х. 40 уроков казахского языка. Алматы, 1989.



174-б.

ТӘЖІРИБЕЛІК САБАҚТАРҒА АРНАЛҒАН

ӘДІСТЕМЕЛІК НҰСҚАУЛАР
28 тақырып: ЖИТС - ғасыр дерті

Құрмалас сөйлем

2012 ж.

Кафедра мәжілісінде талқыланды


Хаттама №____, «_____»____________2012ж.

«Бекітемін»

Кафедра меңгерушісі, ф.ғ.к., доцент С.Қ.Суатай



1.Сабақтың тақырыбы: ЖИТС - ғасыр дерті

Сабақтас құрмалас сөйлем түрлері
2.Сабақтың мақсаты: сабақтас құрмалас сөйлем туралы мағлұмат беру, сабақтас құрмалас сөйлемдердің жасалу жолдарын, құрылысын, оның жай сөйлемнен айырмашылығын практикалық жолдармен меңгерту, жаттығу жұмыстары арқылы сөйлем құрауға дағдыландыру, мәтінде кездесетін жаңа терминдердің мағынасын түсіндіру.
3. Міндеті: Мәтіннің мағыналық бөлшектерінен өз ойын айта білу, берілген тақырып бойынша логикалық түрде айта алу өз пікірін бірізді, дәйекті түрде дәлелдеп жеткізу.
Когнитивті – білім компетенциясы:

тілдік құбылыстарды игертуде айқындалған мақсат негізінде дидактикалық ұстанымдарды жетілдіру; жаңа сөздер мен сөз тіркестерінің аудармасын беріп, қазақша өз ойын еркін жеткізуге, грамматикалық тұлғалар мен категорияларды дұрыс қолдануға үйрету.


Операционалды – дағды компетенциясы:

өзіндік ой-пікірін дәйекті жеткізуге, жүйелі айта білуге дағдыландыру.


Коммуникативті компетенция: медициналық атаулардың қазақша баламасын дұрыс қолданып, сөйлеу дағдыларын қалыптастыру.

Өзін-өзі дамыту компетенциясы:

мәтінді өз бетінше баяндауға үйретіп, ой – өрісін дамыту, коммуникативтік дағдыларын қалыптастыру; жаңа ақпараттар арқылы өз бетінше жұмыс істеу дағдыларын жетілдіру; дамыта оқытудың жаңа технологиясын игертуге негіз болатын қатысымдық тұлғаларды (сөйлем, мәтін) дұрыс қолдана білу.


4.Негізгі ұғымдар:

Ғасыр дерті, ресми түрде, иммундық қызметінің әлсіреуі, тазартылмаған аспап, мойынның арты, бұғана үсті, қолтық асты, шаптың лимфа түйіндері, өлім қаупіне апару, дәріні жасау, жасушалардың зақымдануы, толық сауықтыру, жиі кездесу, дұрыс пайдаланбау, көкбауырдың ісінуі, эпидемиялық жолмен, қауіпті ауру;сабақтасқұрмалас сөйлем туралы түсінік, олардың жасалу жолдары, қолданыстағы көрінісі.


5. Сабақты өткізу жоспары (уақыты , минут)

Ұйымдастыру кезеңі (5мин. )

Үй тапсырмасын сұрау ( 45 мин.)

Жаңа сабақ

Грмматикалық тақырып бойынша жұмыс ( 25 мин.)

Лексикалық материалмен жұмыс

Мәтін алдындағы жұмыс (10 мин.)

Мәтін бойынша жұмыс ( 25мин.)

Мәтіннен кейінгі жұмыс ( 15 мин.)



Жаңа сабақты қорыту (10 мин. )

Студенттің білімін бақылау (10 мин. )



Студенттің білімін бағалау (5 мин. )
6.Өткізу түрі: ізденіс сабақ
7.Білім берудің және оқытудың әдіс-тәсілдер: Сұрақ-жауап, әңгімелесу, салыстыру, түсіндіру, жаттығу, сөздік, пікірталас, оқулықпен жұмыс, аударма жұмысын жасату, топпен жұмыс, ой толғау, жинақтау.
8.Көрнекі құралдар: ЖИТС -ке арналған кесте, құрмалас сөйлем жазылған кесте, үлестірмелі парақшалар, сызбалар, суреттер.
9.Тапсырмалар

Қимыл-сын бағыныңқылы сабақтас құрмалас сөйлем

(Сложноподчиненные предложения с придаточными образа действия)

Придаточные предложения образа действия показывают, как происходит действие в главном предложении. Отвечают на вопросы: қалай? қалайша? – как? каким образом?

Сказуемое придаточного предложения образа действия выражается: а) деепричастием на –ып, -іп, -п; -а, -е, -й. Мысалы: 1. Асқар емтиханға жақсы дайындалып, жазғы сессияны сәтті тапсырды. 2. Дәрігер науқастың сөзін күтпей, өзі бастап кетті.

ә) отрицательной формой болжалды келер шақ в шығыс септік. Мысалы: Науқас кірген бетте орындыққа отырмастан, сөзін түрегеп тұрып бастады.

б) причастием с аффиксами –дай, -дей. Мысалы: Ештеңе болмағандай, енді ол суретті көрсетіп отыр.
1 – жаттығу.Берілген сөйлемдерді толықтырыңыз.

1. Науқас жатқан бөлмені тазалап, ... . 2. Дәрігер науқасқа диагноз қойып, ... . 3. Асанның дене қызуы кешке көтеріліп, ... . 4. Әр адамның қаны қай топқа жататынын анықтап алмай, ... . 5. Артық су, минералды тұздар қанның құрамынан шығарылып, ... .
Қарсылықты бағыныңқылы сабақтас құрмалас сөйлем.

(Сложноподчиненные предложения с придаточными уступительными)

В придаточном уступительном предложении (қарсылықты бағыныңқы) придаточные имеют противоположное главному значение: действие главного предложения совершается как бы вопреки условиям, поставленным в придаточном предложении. Оно отвечает на вопросы қайткенмен? қайтсе де? не істесе де? не смотря не на что?. Сказуемые уступительного придаточного предложения образуется:

а) условным наклонением с союзом да, де. Мысалы: Концерт кеш басталса да, өз уақытысында аяқталды.

ә) причастием на -ған в көмектес септік. Мысалы: Күннің көзі жарқырап тұрғанмен, түстен кейін аяз болды.

б) деепричастием со вспомогательным глаголом тұра. Мысалы: Денсаулығы нашар бола тұра, таңертең дене жаттығуын жасағанды жақсы көреді.
Студенттердің өз бетімен істейтін жұмыс түрлері

1– жаттығу.Берілген сөйлемдерді толықтырыңыз.

І. 1. Науқас ауруханада үш ай емделсе де, ... . 2. Қысқы емтихандарды ерте тапсырғанмен, ... . 3. Дәрігерлер өз мамандығынжақсы білгенімен, ... . 4. Бұл дәрі қымбат бола тұра, ... .


ІІ. 1. ..., конференцияға үлгере алмадық. 2. ..., ауруханада жатып емделмеді. 3. ..., біз аурухананың терапевт бөлімінде практикада жүрміз. 4. ..., ол сұрақтарға дұрыс жауап бермеді.
2 – жаттығу. Сөйлемдерді қазақ тіліне аударыңыз.

1. Хоть у Мурата и были много друзей, он на празднике никуда не ходил. 2. Хоть у меня и есть время, но я не пойду на гулянку. 3. Хоть мы и занимаемся много, но еще плохо говорим по-казахски. 4. Хоть я болею, но в поликлинику не хочу.
Мақсат бағыныңқылы сабақтас құрмалас сөйлем

(Сложноподчиненное предложения с придаточными цели)

Придаточные предложения цели указывают на цель того, о чем говорится в главном предложении, и отвечают на вопросы: неге? – зачем? не үшін – для чего? не мақсатпен? – с какой целью?

Сказуемое придаточного предложения цели выражается:

а) неопределенной формой глагола с послелогом үшін:Мысалы: 1. Біз институтқа тез жету үшін, автобусқа отырдық. – Чтобы быстрее дойти до института, мы сели на автобус. 2. Отандық табиғи дәрілерді көру үшін, №2 орталық дәріханаға бардық. Чтобы посмотреть отечественное лекарство, мы пошли №2 центральную аптеку.

ә) повелительной формой глагола І, ІІ, ІІІ лица со вспомогательным глаголом деп:Мысалы: Қазақ тілін жақсы үйренсін деп, баласын арнайы курсқа жіберді. Чтобы хорошо выучить казахский язык, отправил сына на специальные курсы.

б) причастием на –мақ со вспомогательным глаголом в деепричастной форме на –ып. Мысалы: Сүйектердің аттарын оқымақ болып, Жандос анатомия кафедрасына барды.
1 – жаттығу. Берілген сөйлемдерді толықтырыңыз.

1. Созылмалы аурулардың алдын алу үшін, ... . 2. Науқастың қан қысымы көтерілмесін деп, ... . 3. Дәрілік өсімдіктерден дәрі жасау үшін, ... . 4. Қан аздықты болдырмау үшін, ... . 5. Баласы аурудан тез жазылу үшін, ... . 6. Дәріханадан дәрі алмақ болып, ... .


2 – жаттығу. Төмендегі сөйлемдердің бағыныңқы мүшесін тауып, сөйлемді аяқтаңыз.

1. ... жедел жәрдем шақыру керек. 2. ... аурудың себептерін дер кезінде анықтау керек. 3. ... үнемі дәрігердің бақылауында болған жөн. 4. ... бөлменің ауасын таза ұстау керек. 5. ... курсқа барып жүрдік.


Жаңа сабақ

Шартты бағыныңқылы сабақтас құрмалас сөйлем

(Сложноподчиненное предложения с придаточными условия)

Условные придаточные предложения указывают на условия того, о чем говорится в главном предложении, и отвечают на вопросы қатсе? не қылса?қайткенде? – при каком условии?

Сказуемое придаточного условного предложения выражается:

а) глаголом условного наклонения: 1. Жасқа ұстаздық етсең, болашақтан тірек табарсың (С.Бақбергенов). 2. Бір елді бір ел жақсы білсе, жақсы өнегесін алар еді (М.Әуезов). 3. Ол асқазан ауырса, терапевтке барады.

ә) деепричастием отрицательной формы (-ма+й, -ме+й). Сын түзелмей, мін түзелмейді (мақал).
1 – жаттығу. Төменде берілген етістіктерді бағыныңқы сөйлемнің баяндауышы ретінде пайдаланып, сөйлем құрастырыңыз.

Төмендесе, жақсарса, қолдансаң, емдесек, өзгерсе, қабылдасам.

Мен бастаймын, сен аяқта” ойыны



Белгілі бір тақырыпқа байланысты сөйлемдер беріледі. Ол сөйлемдердің баяндауыштары белгісіз. Оны жалғастырып аяқтау керек.

Мысалы: “Қазақстан – егемен мемлекет” деген тақырыпқа байланысты бірнеше баяндауышы жоқ сөйлемдер айтылады.

Қазақстан Республикасы 1991 жылы 16 желтоқсанда тәуелсіздігін ... .

Қазақстан қырықтан астам елмен жан-жақты қарым-қатынас ... .

Қазақстан – дүние жүзілік халықаралық ... . т.б.
1   ...   10   11   12   13   14   15   16   17   ...   29


©tilimen.org 2016
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет